Չորրորդ Հայքի Գրադարան . ճանաչել զիմաստութիւն եւ զխրատ, իմանալ զբանս հանճարոյ . Չորրորդ Հայքի Գրադարան . ճանաչել զիմաստութիւն եւ զխրատ, իմանալ զբանս հանճարոյ . Չորրորդ Հայքի Գրադարան . ճանաչել զիմաստութիւն եւ զխրատ, իմանալ զբանս հանճարոյ . Չորրորդ Հայքի Գրադարան . ճանաչել զիմաստութիւն եւ զխրատ, իմանալ զբանս հանճարոյ . Չորրորդ Հայքի Գրադար

Եղծ Աղանդոց

ԱՌԱՋԻՆ ՄԱՍ

Եղծ աղանդոց հեթանոսաց

Հեղինակ՝ Եզնիկ Կողբացի

[1] Յորժամ զաներեւութէն եւ զնորին զմշտնջենաւոր զաւրութենէն ճառիցէ ոք, քանզի մարմնաւոր լեալ է, պարտի զմիտս յստակել եւ զխորհուրդս սրբել, զյոյզս շարժմանց պարզել, զի յայն զոր առաջի եդ՝ հասանել կարասցէ։ Նա եւ որ ընդ ճառագայթս արեգականն հայելկամիցի, պարտի զպղտորութիւն աչացն՝ զաղտն եւ զբիժն ի բաց պարզել, զի մի մթարքն՝ որ զբբաւքն շողայցեն, արգել հայելոյ ի յստակութիւն լուսոյն լիցին։

Եւ արդ քանզի մի էութիւն անքննին է եւ անհաս բնութեամբ, առ նորա անքննութիւնն ընծայութիւն անգիտութեան մատուցանելի է, եւ առ էութիւնն նորին դաւանութիւն գիտութեան եւ ոչ քննութեան։ Զի որ էն՝ պարտի զի մշտնջենաւոր իցէ եւ անսկիզբն, որոյ ոչսկիզբն յումեքէ առեալ լինելոյ, եւ ոչ ունի զոք ի վեր քան զինքն, զոր պարտ իցէ նմապատճառ կարծել կամ իմանալ՝ եթե ի նմանէ իցէ առեալ սկիզբն էանալոյ։ Զի ոչ ոք է առաջինքան զնա, եւ ոչ ոք է յետոյ նման նմա, եւ ոչ ընկեր հաւասար նորին, եւ ոչ էութիւն հակառակ նմա, եւ ոչ գոյութիւն ընդդիմակաց, եւ ոչ բնութիւն հիւթաբեր ի պէտս նորա, եւ ոչ նիւթ ինչ՝ յորմէ առնիցէ զոր առնելոց իցէ. Այլ ինքն է պատճառ ամենայնի, որ ի լինելն եւ ի գոյանալեկին ի չգոյէ եւ ի գոյէ որպէս երկինք վերինք եւ որ ինչ յերկինս, եւ երկինք երեւելիք որ իջուրց, եւ երկիր, եւ ի նմանէ եւ ի նմա. յորմէ ամենայն եւ ինքն ոչ յումեքէ։

Որոյ ըստ իւրաքանչիւր կարգաց տուեալ է սկիզբն լինելոյ աներեւութիցն անմարմնոց, եւ երեւելեաց մարմնաւորաց. Որ բաւականն է որպէս ի տալն զկենդանութիւնն, նոյնպէս եւ ի գիտութիւն իւրոյ անարար էութեանն, եւ յիւրոց արարածոցն ի հասումն ըստ իւրաքանչիւր բնութեանց ածել։ Որ ոչ այնու միայն զարմանալի է, զի ածն ի չգոյէ ի գոյ զչգոյսն, եւ եցոյց յոչնչէ յինչ զչէսն, այլ զի եւ անարատ եւ անխախուտ պահէ զլեալսն. որոց եւ յառաջնումն իսկ աննախանձ ետ զկենդանութիւնն, առ ի յայտնելոյ զիւրոյ զբարերարութեանն հանդէս։ Քանզի ոչ եթե կարաւտ ինչ ոք իւիք էր, եթե վասն այնորիկ խնայիցէ՝ իւր միայնոյ զկենդանութիւնն. Եւ անզաւր եւ տկար, եթե անձին եւեթ խորիցէ զզաւրութիւնն.

Եւ ոչ նիազ իգիտութենէ, եթե ինքեան եւեթ պահիցէ զգիտութիւնն. Եւ ոչ կարաւտ յիմաստութենէ, եթեյորժամ այլոց բաշխիցէ զիմաստութիւնն իւր, կարծիք ինչ կարաւտութեան ի ներքսմտանիցեն։ Այլ կենդանի է եւ աղբիւր կենդանութեան. Տայ ամենայնի կենդանութիւն, եւ ինքն կայ լի եւ յանսպառ կենդանութեան. Եւ զաւրացուցանէ զանզաւրս մեծազաւր զաւրութեամբ, եւ ինքն ոչթերանայ ի զաւրացուցիչ զաւրութենէն. Եւ պարգեւէ գիտութիւն ամենայն անգիտաց, եւ ինքն բաւանդակ ունի յինքեան զամենագէտ գիտութիւնն. Եւ բղխէ յամենեսին զանպակաս իմաստութիւնն, եւ ինքն մնայ անխախուտ յամենահնար իմաստութեանն։ Եթե աղբերք մշտաբուղխք, որ ի նորա հրամանէ կարգեցան, հանապազ բղխեն եւ ոչ պակասեն, որոց բղխմունքն զայլոց կարաւտութիւնս լնուն, եւ ինքեանք ի նմին յորդութեան կան մշտնջենաւորք, ո՞րչափ եւս առաւել այն՝ որ նոցա զյորդութիւն բղխմանցն յաւրինեաց, որ աղբիւրն է բարութեան. որ զամենայն զոր արար գեղեցիկս արար, զբանաւորս եւ զանբանաւորս, զմտաւորս եւ զանմտաւորս, զխաւսունս եւ զանխաւսունս, զասունս եւ զանասունս։ Եւ բանաւորաց եւ մտաւորաց յիւրաքանչիւր առաքին-ութեանց կարգեաց ստանալ զբարութիւն, եւ ոչ զգեղեցկութիւն. զի գեղեցկութեանն տուիչ ինքն է, եւ բարութեանն՝ զանձն իշխանութիւնն արար պատճառ։

[2] Ապա եթե ինչ յարարածոց՝ որ գեղեցիկ է՝ այն ի ռբարւոյ արարչէ <եւ ինչ յարարածոց որ չար է, այն ի չարէ արարչէ> կարծիցի ոմանց, որպէս Յունացն հեթանոսաց եւ արանցն մոգուց եւ հերձուածողաց, որ չար իմն էութիւն հակառակ բարւոյ դնեն, զոր հիւղն կոչեն՝ որ թարգմանի նիւթ, մեր առաջին եւ նախաբարբառ պատասխանի այն է՝ եթե ի բարերար արարչէն չար ինչ չիք լեալ. եւ չիք ինչ չար՝ որ բնութեամբ չար իցէ. եւ ոչ է արարիչ չարաց իրաց, այլ բարեաց։

Եւ արդ զո՞ր ինչ յարարածոցն բարի կարծիցեն, կամ զո՞ր չար. զի բազում անգամ զոր բարին կարծիցեն, միայն առանձինն՝ առանց ընկերին խառնութեան՝ վնասակար լինի, յամենեցունց առ հասարակ վկայեալ։ Արեգակն թե բարի է, եւ առանց աւդոյ խառնուածոյ այրիչ եւ ցամաքեցուցիչ է. նոյնպէս եւ լուսին խոնաւական բնութիւն, առանց խառնուածոյ ջերմութեան արեգական՝ վնասակար եւ ապականիչ է։ Եւ աւդ, առանց ցաւղոյ խոնաւութեան եւ ջերմութեան՝ վնասակար եւ ապականիչ է. եւ ջուրք զհող երկրի ողողանեն եւ ապականեն. եւ երկիր առանց ջուրց պատառի եւ խորխոլի։ Եւ այսպէս չորեքին բնութիւնքն, ուստի աշխարհս կազմեալ եւ կայ, առանձինն՝ ապականիչք են միմեանց, եւ խառնեալ ընդ ընկերին՝ աւգտակարք եւ շահաւորք։ Եւ զի այս այսպէս է՝ ամենեցուն յայտնի է որ կամին ուսանել։ Ապա ուրեմն է ինչ զարութիւն ծածուկ, որ զապականիչսն միմեանց խառնուածովք արար աւգ-տակարս իրերաց։

[3] Եւ որ առողջ միտս ունին, ոչ զշարժունսն՝ այլ զշարժիչն պարտին փառաւորել. եւ ոչ ընդ արբանեակսն, այլ ընդ վարիչն պարտին զարմանալ. եւ ոչ ընդ գնայունսն, այլ ընդ գնացուցիչն. քանզի եւ նոքին իսկ իւրաքանչիւր փոփոխմամբք յայտ առնեն, եթե է ոմն՝ որ փոփոխէ զնոսա. արեգակն՝ ծագելովն եւ վերանալով եւ ի մուտս դառնալով. եւ լուսին՝ աճմամբ լնլով եւ նուազելով. եւ այլք եւս յարարածոցն ըստ իւրաքանչիւր բնութեանց շարժելովն եւ դադարելով։ Եւ արդ չէ առողջ մտաց զշարժիչն եւ զփոփոխիչն թողուլ, եւ շարժնոցն եւ փոփոխելեաց պաշտաւն տանել եւ երկրպագութիւն մատուցանել. զի որ շարժին եւ փոփոխի՝ չէ էական. այլ կամ լեալ յումեքէ եւ յիմեքէ, եւ կամ հաստեալ ի չգոյէ։ Եւ որ էն եւ շարժէ զամենայն, ինքն ոչ շարժի եւ ոչ փոփոխի, քանզի էական է եւ անշարժական է։ Եւ զի մի էութիւն մշտնջենաւորական է եւ պատճառ ամենեցուն լինելոյ, այնմ՝ եւ որ զբազմաստուածեան պաշտամունսն մուծին՝ վկայեն, եւ պատճառեն այսպէս։

Մեք, ասեն, քանզի չեմք բաւական մերձենալ յամենեցունց պատճառն, յէն ի գոյն ի մշտնջենաւորն յանմատոյցն, վասն այլովքն խոնարհագունաւք նմա պաշտաւն մատուցանեմք, եւ որովք նմա զպաշտաւնն մատուցանեմք, հարկ է եւ զնոսա ողոքել զոհիւք եւ նուիրաւք։ Եթե որպէս վկայենն ՝ մի է պատճառ ամենեցուն, եւ նոյն էական մշտնջենաւոր, յայտ է թե այլքն ոչ էականք են եւ ոչ մշտնջենաւորք. եւ զիա՞րդ չէականքն եւ չմշտնջենաւորք ընդ էականին եւ ընդ մշտնջենաւորին երկրպագութիւն առնուցուն։ Եւ մանաւանդ մարմնաւորք եւ երեւելիք, որպէս արեգակնդ եւ լուսինդ եւ աստեղք եւ հուր եւ ջուր եւ երկիր, որ ի մոգուց եւ ի հեթանոսաց պաշտին։ Ապա եթե ասիցէ ոք յայնպիսեացն. բարիոք է, զի մի էութիւն պատճառ ամենայնի ասէք. արդ եթե մի էութիւն է՝ որ զամենայն յամենայնի ազդեցուցանէ եւ չիք ինչ նմա հակառակ, մեզ զերախտաւորսն եւ զբարերարսն՝որ ի նմանէ կարգեալ են՝ զիա՞րդ հրամայէք անարգել.

Ասասցուք, եթե զերախտաւորսն եւ զբարերարս՝ որ ի նմանէ կարգեցան՝ մեք ոչ հրամայեմք անարգել. բայց դարձեալ եւ ոչ զպաշտաւն արարչին՝ արարածոցն մատուցանել. զի չիք ոք բարերար եւ երախտաւոր, բայց միայն որ արար եւ ոչ խնայեաց եւ պահէ կենդանի զբանաւորսն աներեւոյթս, <եւ զանբանաւորսն երեւոյթս> եւ ոչ նախանձի. զհրեշտակաց ասեմ եւ զհոգւ ոց մարդկան եւ զկայականացն <եւ զգոյականացն> անշնչոց յիւրաքանչիւր կայանի։

Արդ բարիոք է արեգակն եւ գեղեցիկ բնութեամբ, եւ մեզ եւ ամենայն արարածոց՝ որ ի ներքոյ երկնից՝ յաւգուտ եւ ի դարման, իբրեւ ճրագ մի ի մեծի տան ի մէջ ձեղուան եւ յատակի լուցեալ՝ առ ի ղխաւարն եւ զստուերն զերկուց մեծացն անաւթոց ի բաց ի միջոյ փարատելոյ. բայց ինքն եթե իցէ եւ եթե չիցէ՝ զայն ոչ գիտէ, զի չէ ի բանաւորաց եւ ի մտաւորաց. նոյնպէս եւ այլքն յանշնչոցն արարածոց. եւ թե ջուր թե հուր թե երկիր թե աւդ, թե իցեն եւ թե չիցեն՝ զայն ոչ գիտեն, եւ զսպասաւորութիւնն՝ յոր կարգեցան՝ անդադար մատուցանեն, վարելով այնր՝ որ կազմեացն զնոսա։ Եւ մեք ոչ անարգեմք զնոսա, եւ ոչ պաշտաւն մատուցանեմք նոցա. այլ հայեցեալ ընդ նոսա՝ փառաւորեմք զկարգիչն նոցա եւ զյաւրինիչ, զի մեզ ի պէտս են, եւ կարգչին իւրեանց ի փառս։ Զիա՞րդ պաշտիցեմք զարեգակն, զի մերթ կոչի իբրեւ զծառայ առ ի սպասն՝ յոր կարգեցաւ՝ հասանելոյ, եւ մերթ երթայ ղաւղէ իբրեւ զարհուրեալ, եւ տայ տեղի խաւարին լնուլ զմիջոց ի մեծի տանս. եւ ընդ ժամանակս ժամանակս ի խաւար դառնայ առ ի յանդիմանութիւն եւ յամաւթ իւրոցն պաշտաւնէիցն, յայտ արարեալ՝ եթե չեմ ես արժանի պաշտաման, այլ այն՝ որ զիս եւ զամենայն տիւ լուսաւոր պահէ, եւ զցայգ ղաւղեցուցանէ, եւ երբեք երբեք խաւարեցուցանէ. եւ իբրեւ խաւսուն բերանով անշշունջն բողոքէ՝ եթե չեմ արժանի պաշտաւն առնլոյ այլ պաշտաւն հարկանելոյ։ Կամ զլուսին՝ որ ՙամսոյ ամսոյ հիւծանի, գրեթե եւ մեռանի, եւ ապա սկիզբն առնու կենդանանալոյ, զի քեզզ զյարութեան աւրինակ նկարիցէ։ Կամ զաւդ՝ որ մերթ գոչիցէ վարազացեալ հրամանաւ, եւ մերթ սարսէ ի գոչելոյն՝ սաստիւ։ Եւ կամ զհուր՝ որում եւ զքեզ իսկ երկրորդ արարիչ կազմեաց յաւրինիչն, զի յորժամ կամիցիս՝ վառից ես, եւ յորժամ կամիցիս՝ խափուցանիցես։ Կամ զերկիր՝ որ հանապազ բրեմք, եւ ցանկ կոխեմք, եւ զաղբ զմեր եւ զանասնոց մերոց ի նա հեղումք։ Կամ զջուրս՝ զոր հանապազն ըմպեմք, եւ զանուշութիւնն նոցա ի ժանտահոտութիւն ի փորի մերում դարձուցանեմք, եւ զներքին եւ զարտաքին աղտեղութիւնս մեր նոքաւք սրբեմք։

Եւ այսուամենայնիւ յայտ է՝ թե զոր առ աստուածսն ունին, անարգեն շատք եւ անպատուեն։ Նա եւ դողումն եւ սոսկումն ունի զարարածսն, յորժամ զպատիւ արարչին ոք նոցա մատուցանիցէ. եւ յայտ առնէ երկիր շարժելո, եւ լուսաւորքն խաւարելո, եւ աւդքն գժդմելո եւ քստմնելով, եւ ծով սաստկութեամբ ալեացն սպառնալեաւք։ Զի թե ոչ սաստ արարչին նահանջէր զնոսա, մի մի ի նոցանէն բաւտկան էր զամենեսեան սատակել՝ առ ի խնդրելոյ զվրէժ անարգանացն հասարակաց արարչին. կամ ծով ծածկելով, որ տկար աւազովն պաշարեալ՝ չիշխէ անցանել ըստ հրաման. կամ երկիր կլանելով, որ ի վերայ ոչնչի կայ հաստատեալ, եւ դառնալ եւ դարձուցանել չէ պատշաճ զիւր զբնակիչսն. կամ հողմ պարտասեցուցանելով, որ կենդանութիւնն է ամենայն շնչաւորաց, եւ չիշխէ արգելուլ զկենդանութիւն՝ արանց հրամանի կենդանապահին. կամ աւդք երբեմն զսառամանիսն շնչելով, եւ երբեմն զխորշակն բերելով, եւ լինէր ամենայն ինչ ոչինչ։ Այլ նա աւասիկ իբրեւ զկառս իմն լծեալ ի չորից երիւարաց զաշխարհս տեսանեմք, ի ջերմութենէ ի ցրտութենէ ի ցամաքութենէ ի խոնաւութենէ. եւ զաւրութիւն իմն ծածուկ կառավար, որ զչորս կագեցողսն ընդ միմեանս ի հաշտութեան եւ ի հաւանութեան պահեալ նուաճէր։ Ամենայն կառք ի համազգեաց երիւարաց լծին, բայց միայն այսց կառաց՝ որ ի չհամազգեաց լծեալ են. եւ որ ի համազգեացն լծեալ են՝ <երիվարքն> երբեմն սայթաքեն, երբեմն աւձտեն եւ ի տագնապի զկառավարն եւ զանձինս կացուցանեն, եւ երբեմն խորտակումն իսկ կառացն գործեն. եւ յորժամ ողջ կառքն իցեն, եւ ողջ կառավարն, եւ վարժ երիվարքն, ուշ եդեալ ի հանդէպ երեսացն եւեթ արշաւին. եւ այս կառք զարմանալիք ի հակառակ եւ յաննման երիվարաց լծեալ եւ ծածուկ ձեռամբ ուղղեալք, ոչ ի մի միայն կողմն ի հանդէպ երեսացն եւեթ արշաւին, այլ յամենայն կողմանս վարգին, եւ ընդ հանուր արշաւին, եւ ընդ բնաւս սլանան, եւ ամենայնի բաւական են։ Յորժամ ընդ արեւելս ընթանան, չէ ինչ արգել՝ թե ընդ արեւմուտս ոչ արշաւիցին, եւ յորժամ ընդ հիւսւսի վարգին, չէ ինչ արգել՝ թե ընդ հարաւ ոչ սուրայցեն. զի ձեռն կառավարին բաւական է յամենայն կողմանս դիմեցուցանել, եւ ընդ չորս անկիւնս տիեզերաց արշաւեցուցանել։

[4] Դարձեալ՝ առ այսպիսի ճշմարիտ ասացածս անպատշաճ հարցուածս մատուցանեն. ուստի՞ իսկ բնաւ են, ասեն, այդպիսի անհարթութիւնք. զի թե Աստուած բարեաց արարիչ է եւ ոչ չարաց իրաց, ուստի՞ է խաւար, ուստի՞ են չարիք, ուստի՞ են աշխատութիւնք, ուստի՞ են լլկանք՝ մերթ ի ցրտոյ մերթ ի խորշակէ։ Կամ ուստի՞ են անզգամութիւնք, զի տեսանեմք երկուս արս միազգիս ընդ միմեանս գրգռեալ, միմեանց մահու եւ արեամբ ծարաւի են։ Եւ այլք զգերեզմանս կրկտեն, եւ զթաղեալ մարմինս ընդ հողով՝ մերկացեալ խայտառակեալ՝ արեւու ցուցանեն, եւ զմեծարեալ դին, առ փութի <անփոյթ> [ի] ծածկելոյ, թերեւս եւ շանց եւս կուր արկանեն։ Եւ է երբեք զի մին փախուցեալ երթայցէ անձնապուր ուրեք զկեանս անձինն շահել, եւ միւսն ցասմամբ բորբոքեալ՝ սրով զկնի ընթացեալ, ոչ դադարէ՝ մինչեւ յագեցուցանէ զցասումնն. ուստի՞ է այն անյագ ցասումն։ Եւ ոմն մերկանայ զհանդերձս ընկերին, եւ թե ընդդէմ դառնայցէ յարեւէ եւս արկանէ։ Եւ ուրումն ի մտի եդեալ գողանալ զայլոյ ամուսնութիւն, եւ ելեալ անաւրենութեամբ յաւտար մահիճս, չտայ լինել հայր որդւոց այնմ՝ որ աւրինաւքն ամուսնացեալ իցէ։ Եւ երբեք երբեք պատերազմունք շարժին, ուր մեղաւոր եւ արդար առ հասարակ կոտորին։ Եւ մա՞հք տարաժամք, եւ ախտք չարաչարք։ Եւ զի՞ պիտոյ է զբնաւ մի ըստ միոջէ թուել. այլ համառաւտ իսկ ասել՝ թե ուստի՞ է այս ամենայն, եւ ո՞վ է սկիզբն եւ գործիչ այնպիսի անպատեհից, բայց եթե իցէ ինչ չար զաւրութիւն՝ որ զայն ամենայն անհարթութիւնս տայցէ գործել, եւ ինքն իսկ արարիչ իցէ նոցա. զի զԱստուած արարիչ ասել այնպիսի իրաց անպատշաճ է, եւ ոչ ի նմանէ ունել զգոյութիւն չարեաց։ Զիա՞րդ մարթ է զայնպիսին յԱստուծոյ կարծել. զի Աստուած բարերար է եւ լաւութեանց արարիչ, եւ ի չարութեանց ինչ ի նա ոչ մերձենայ, եւ ոչ խնդալ ընդ այն ախորժէ, այլ եւ խոտէ եւս զգործսն եւ զգործելիս. զի անընտանի են չարիք ի բնութենէ նորա։ Վասն որոյ կարծի՝ թե էր ինչ ընդ նմա, որում հիւղն անուն էր՝ որ է նիւթ, ուստի զամենայն արարածս արար եւ զատոյց ամենարուեստն իմաստութեամբ, եւ զարդարեաց վայելչութեամբ. եւ յայնմ նիւթոյ պարտ է կարծել զչարիս, որ անիրան եւ անկերպարան էր եւ խառն ի խուռն աւձտելով երթեւեկէր, եւ կարաւտէր Աստուծոյ արուեստգիտութեանն։ Եւ Աստուած ոչ եթող զնա հանապազ խառն ի խուռն վարել, այլ եկն յառնել զարարածս, եւ ի յոռութեանցն նորա ռզքազնուագոյնսն զատուցանել կամեցաւ. եւ այնչափ ինչ արար ի նմանէ՝ որչափ Աստուծոյ վայելէր առնել արարածս, եւ որ ինչ մրրախառնն էր ի նմանէ, եւ չէր պատշաճ արարչութեան, զայն եթող. եւ յայնմ մրրոյ են չարիք մարդկան։

[5] Արդարեւ իսկ չարիքն որ լինին՝ ի տարակուսի կացուցանեն զբազումս, եւ բազում արք աւագք վասն նորին խնդիրս մեծամեծս արարին։ Կէսք անսկզբնակից ինչ ընդ Աստուծոյ <երկուցեալ դնել, նոցա արարիչ Աստուած> կամեցան դնել. եւ կէսք ըստ նմանէ նիւթ ինչ, զոր հիւղն անուանեն, թե ի նմանէ արար զարարածս. եւ կէսք հրաժարեցին բնաւ ի խնդրելոյ, որպէս թե ամենեւին այնմ խնդրոյ չիք սպառուած. Բայց մեզ հարկ եղեւ ի սիրոյ բարեկամաց, եւ յոչ ուղիղ հայելոյ ընդդիմակացացն. ըստ մերում տկարութեան ապաւինեալ յԱստուծոյ շնորհսն, մխել ի խնդիր ճառիցս. մանաւանդ զի յուսացեալ եւս վստահ իցեմք յուղղոց ունկնդրաց ի կամացն մտադիւրութիւն. ուստի եւ լինիցի նոցա զճշմարիտն ուսանել, եւ մեզ ոչ ի զուր ինչ զբանս ծախել։ Քանզի ոչ եթե անիրաւութեամբ ինչ յաղթել ջանամք, այլ իրաւամբք, զճշմարիտն ուսանել։

[6] Որով յայտ է՝ թե երկուց անարարաց ի միասին չէ մարթ լինել։ Զի ուր երկու ոք ի միասին իցեն, <հարկ է թե մի միայն ոք իցէ, եւ ուր երկու ոք զատ իցեն>, հարկ է թե իցէ ինչ՝ որ զատանիցէ ի միջի։

[7] Արդ զիա՞րդ համարիցին զԱստուած. իբրեւ ի տեղւոջ ինչ յամենա՞յն ի հիւղն լինել, եթե ի միում ինչ ի մասին նորա։

[8] Եթե զամենայն զԱստուած յամենայնի ի հիւղն լինել ասիցեն, որչափ մեծ եւս ասիցեն զԱստուած, գտանի հիւղն մեծ քան զնա։ Քանզի յորում իցէ ոք, այն յորում էն, քան զայն որ ի նմա էն՝ մեծ գտանի, զի բաւական եղեւ տանել զբոլոր զնա։

[9] Եւ եթե ի մասն ինչ միայն ի նմանէ, եւ այնպէս բիւրապատիկ իսկ մեծ քան զնա հիւղն գտանի, զի սակաւ ինչ մասն նորա բաւական եղեւ ընդունել զամենայն զնա։

[10] Եւ եթե ոչ ի նմա, եւ ոչ ի մասին ինչ նորա, յայտ է՝ թե այլ ինչ էր անջրպետ ընդ մէջ երկոցուն մեծ քան զերկոսին, <զի բաւական եղեւ տանել զերկոսին>. եւ ոչ միայն երկու անսկզբնակիցք գտանին, այլ երեք. Աստուած, եւ հիւղն, եւ անջրպետն, եւ մանաւանդ մեծ եւս անջրպետն քան զերկոսեան։

[11] Իսկ եթե էր երբեք հիւղն անզարդ եւ անարդ եւ անկերպարան, եւ զարդարեաց զնա Աստուած, քանզի ի յոռութեանցն նորա ի լաւն դարձուցանել կամեցաւ, ապա էր երբեմն զի յանզարդս եւ յանարդս եւ յանկերպարանս էր Աստուած, եւ հարկ էր թե իբրեւ զհիւղն իսկ եւ նա խառն ի խուռն վարէր։ Եւ եթե յամենայն ի հիւղն՝ որպէս ասենն՝ էր Աստուած, յորժամ զնա ի զարդ եւ ի յարդ եւ ի կերպարանս ածէր, ինքն յո՞ մարթեր ամփոփել. զի չէր ուրեք մարթ ամփոփելոյ։ Միթե եւ զի՞նքն ընդ հիւղին ի զարդս եւ ի յարդս եւ ի կերպարանս ածէր, քանզի չգոյր ուրեք տեղի ամփոփելոյ. որ յետնոյ ամբարշտութեանն է։

[12] Ապա թե ասիցեն՝ թե հիւղն յԱստուած էր, ըստ նմին աւրինակի պարտ էր խնդրել՝ որպէս ռզա՞տ ինչ ի նմանէ, որպէս զանասունս ի մէջ աւդոյ որ ի նմա են եւ զատուցեալք ի նմանէ, թե իբրեւ ի տեղւոջ որպէս եւ ջուրք յերկրի։ Եւ զհիւղեայն ասեն՝ թե անճահ եւ անզարդ եւ անարդ եւ չար էր. եթե ըստ նոցա մտացն իցէ, ապա չարեաց տեղի էր Աստուած. զի անհեդեդքն եւ անզարդքն ի նմա եին. որ անհնարին անաւրենութիւն է, կարծել զԱստուծոյ՝ թե երբեմն ասպնջական չարեաց էր, եւ ապա արարիչ չարեաց։ Նա եւ բաժանելի եւս՝ թե ի նմա իբրեւ ի տեղւոջ էր։

[13] Արդ հարկ է ի պատճառս չարեացն գալ, եւ ցուցանել՝ թե ուստի՞ լինին չարիքն, եւ չէ <մարթ ասել՝ թե չէ> պատճառ չարեաց Աստուած՝ այնու զի առ ընթեր նմա զհիւղն դնեն։

[14] Եւ արդ զո՞ր հիւղ առ ձեռն դնիցեն Աստուծոյ. ո՞չ ապաքէն զայն՝ ուստի զաշխարհս արար. որ անկերպարանն եւ անզարդ եւ անարդ էր։ Զի տեսանեմք զաշխարհս ի պէսպէս կերպարանս եւ ի զարդս եւ ի յարդս, ապա ուրեմն կերպարանաց եւ զարդուց եւ արդուց արարիչ է Աստուած, եւ ոչ բնութեանց։ Իսկ եթե արարչի այն գործ է՝ զբնութիւնս առնել եւ ոչ արդս եւ զարդս եւ կերպարանս, յայտ է՝ եթե աւելորդ է կարծել՝ թե ի նիւթոյ ինչ իմեքէ յընթերակացէ արար Աստուած զաշխարհս, այլ յոչնչէ եւ ի չգոյէ։

[15] Նա եւ զմարդիկ՝ տեսանեմք զի ի չգոյէ առնեն ինչ. որպէս շինաւղքդ ոչ ի քաղաքաց քաղաքս առնեն, եւ ոչ ի տաճարաց տաճարս։ Նոքա քանզի ամենեւին յոչնչէ {} կարեն ինչ առնել, քարինքն՝ զոր ի շինուածսն յաւրինեն՝ <թեպէտ եւ շինաւղացդ ընթերակաց իցեն բնութիւնք զոր ի շինուածսն յաւրինեն>, ոչ ռեւսք քարինք ռկոչինք, այլ կամ քաղաքք կամ տաճարք. զի ոչ եթե ռբնութիւննք ռգործէք քաղաքս կամ տաճարս, այլ արուեստն՝ որ ի բնութեանն է։ Եւ արուեստն ոչ եթե յընթերակացէ ինչ իմեք է՝ որ ի բնութիւնսն իցէ։ <Եւ արուեստագէտն ոչ եթե յարուեստէ ինչ ընթերակացէ՝ որ ի բնութիւնսն իցէ՝> առնու զարուեստգիտութիւնն, այլի դիպացն որ դիպին ի բնութեանցն։ Քանզի ոչ եթե անձնաւոր ռ ք ինչ յանձնաւորաց զարուեստն կարէ ցուցանել, այլ ի դիպացն որ դիպինն. որպէս ի դարբնութենէ դարբինն, եւ ի հիւսնութենէ հիւսնն։ Զի մարդ եւ յառաջագոյն քան զարուեստն է, բայց արուեստն չէ՝ եթե ոչ նախ մարդն իցէ։ Ուստի զարուեստն յոչնչէ ի մարդիկ պատշաճեալ հարկ է ասել։

[16] Եւ եթե առ մարդկան այսպէս, ո՞րչափ եւս առաւել պատշաճ իցէ զԱստուծոյ իմանալ՝ թե ոչ միայն արդուց եւ զարդուց եւ կերպարանաց արարիչ է, այլ յոչնչէ առնել բաւական է բնութիւնս, եւ ոչ արգասիս նիւթ՝ յորմէ Աստուած ընտրեաց զբարին ի մի թեր, եւ զչարն մրրախառն ի միւսն կողմն, ուստի ջանայ մրրախառնն զյստակն պղտորել։

[17] Չարիքս որ լինին ուստի՞ իցեն։ Հարցցուք եւ մեք. չարիքն որ լինին անձի՞նք ինչ իցեն, թե արգասիք անձանց։ Ասեն, ի դէպ է կարծել՝ եթե արգասիք անձանց։

[18] Եւ հիւղն, զոր ասեն անարգասաւոր եւ ան-կերպարան, զիա՞րդ անարգասաւորն եւ անկերպ-արան յայլս կարէր արդիւնս ծնուցանել. եթե ոչ՝ ի դիպացն լինիցին չարիքն, եւ ոչ ի նմանէ։ Զի սպանութիւն չէ անձն ինչ, եւ ոչ շնութիւն անձն ինչ է, եւ ոչ դարձեալ այլքն մի ըստ միոջէ ի չարեացն. այլ որպէս ի դպրութենէն դպիր կոչի, եւ ի ճարտարութենէ ճարտար, եւ ի բշժկութենէ բժիշկ, եւ այն ոչ եթե անձինք ինչ են, այլ յիրաց անտի առնուն զանուանս, նոյնպէս եւ չարիքն ի դիպացն առնուն զանուանումն։ Ապա եթե եւ զայլ ոք իմանայցեն դրդիչ եւ գրգռիչ՝ որ արկանիցէ ի միտս մարդկան զչարիսն, եւ նա ի գործոյն՝ զոր գործէ՝ առնու զանուն չարութեան։ Բայց զայն պարտ է գիտել, թե զոր գործէ ինչ ոք՝ ոչ ինքն նոյն է. որպէս բրուտն յորժամ անաւթս գործիցէ՝ ոչ ինքն անաւթ լինի, այլ գործիչ է անաւթոցն, ուստի եւ զանուանումն արուեստին առնու, նոյնպէս եւ չարագործն ի չարն գործելոյ առնու զանուն չարութեանն՝ եթե շուն իցէ եւ եթե սպանող։

[19] Ապա ուրեմն յիրաւի ասին մարդիկ արարիչք չարեաց, զի ինքեանք են պատճառք առնելոյ եւ չառնելոյ։ Եւ զչարիսն ոչ պարտիմք անձինս անուանել, այլ արգասիս անձանց։

[20] Իսկ եթե ի նմին յամառութեան կացցեն՝ թե արդարեւ անարդ եւ անարգասաւոր է հիւղն, եւ Աստուած ած զնա ի զարդ եւ ի կերպարանս եւ յարգասիս, ապա զԱստուած դնեն պատճառս չարեացն։

[21] Լաւ էր լեալ՝ թե նոյնպիսի կացեալ էր անհեդեդ եւ անարգասաւոր, քան գալ յարգասիսն եւ ի կերպարանս, եւ լինել պատճառ չարեաց այլոց։ Քանզի զի՞նչ մարթի ոք լինել՝ որ իցէ՝ թե անկերպարան իցէ։ Նա եւ ասելն անկերպարան՝ զկերպարանացն յայտ առնէ։Իսկ եթե էր ինչ անձնաւոր եւ կերպարանաւոր, աւելորդ է ասել արարիչ զԱստուած։

[22] Այլ այնու, ասեն, զի յանարդութենէն եւ յանհեդեդութենէն դարձոյց ի զարդ եւ ի կերպարանս, յիրաւի կոչի արարիչ։ Այդ այնմ նման է, յորժամ ի քարանց ոք շինուածս առնիցէ՝ պատշաճելոյն եւ յաւրինելոյն միայն արարիչ է, եւ ոչ բնութեանն։

[23] Եւ արդ յի՞նչ ինչ արդեաւք արար Աստուած զանկերպարանն։ Ի լա՞ւ ինչ թե ի յոռի։ Եթե ասիցեն՝ եթե ի լաւ, զչարիսն որ լինին պարտին խնդրել՝ թե ուստի՞ լինին։ Արգասիքն ոչ նոյնպիսի մնացին՝ որպէս եւ եինն, այլ ի լաւն դարձեալ՝ լաւք եւեթ երեւեսցին։ Ապա եթե ի յոռի ինչ դարձան, իշխեսցե՞ն ասել՝ թե չարեացն պատճառ Աստուած է, զի նա զարգասիսն ի լաւ անդր դարձոյց։

[24] Այլ ասեն՝ թե զյստակն ի մի կողմն ընտրեաց, ուստի զարարածսն արար, եւ զմրրախառնն եթող։

[25] Ասասցուք՝ որպէ՞ս. զի թե կարող էր եւ զայն յստակել եւ զչարիսն ի միջոյ բառնալ, եւ ոչ կամեցաւ զայն ի միջոյ բառնալ, ապա պատճառս չարեացն պարտ է զնա ասել. զի ի կիսոյն նորա արար բարի արարուածս, եւ զկէսն նորա եթող նոյնպիսիս յապականութիւն լինելոյ բարւոք արարածոցն։

[26] Եւ եթե ճշմարտիւ ոք քննիցէ զիրսն՝ գտանէ յանհնարին վտանգս եկեալ զհիւղն քան զառաջին անկազմութիւնն. զի նախ քան զընտրելն եւ զգալն զվտանգսն չարեացն՝ յապահովի եւ յանհոգութեան կայր, եւ արդ յառնլոյ զազդմունս չարեացն՝ ի տագնապի եւ ի տարակուսի կայ։ Եւ թե կամիս, ի մարդոյ իսկ առ աւրինակ. զի նախ քան զպատկերանալն եւ լինել կենդանի, անմասն էր ի չարեաց. եւ յորժամ գայ ի չափ հասակի մարդոյ, յայնժամ միտի ի չարիս յիւրմէ անձնիշխանութենէ։ Նոյնպէս եւ ի բարերարութենէն, զոր ասեն յԱստուծոյ եղեալ հիւղեայն, գտանի՝ զի ի յոռութիւնս եկն։

[27] Ապա եթե ի չկարելոյ Աստուծոյ բառնալ զչարիսն եթող նոյնպիսիս, այնու տկարութիւն ածեն զԱստուծով՝ կամ թե բնութեամբ տկար իցէ, կամ թե առ երկիւղի յաղթեցաւ յայլմէ զաւրագունէ քան զնա։ Եթե յաղթեալ կասկածանաւք ի մեծագունէ քան զնա ասիցեն, հարկ է թե ռզչարիսն բռնադատիչս կամաց նորա դնեն։ Եւ ընդէ՞ր ըստ նոցա բանիցն չարիքն ոչ լինեին աստուածք, որ Աստուծոյն յաղթել կարեին։

[28] Դարձեալ հարցցուք զհիւղեայն. պա՞րզ ինչ բնութիւն իցէ, եթե յաւդուածով. զի ազգի ազգի գործուածք իրացն յայսպիսի քննութիւնս ածեն զմեզ։ Զի եթե պարզ բնութիւն էր հիւղն, եւ մենակերպ, եւ աշխարհս ի յաւդուածոց եւ ի պէսպէս բնութեանց եւ ի խառնուածոց հաստատեալ է, անհնարին է ասել՝ եթե <ի> հիւղեայն լեալ իցէ։ Վասն զի ռչէ մարթ յաւդուածոյիցն ի միոջէ պարզ բնութենէ ունել զհաստատութիւնն, քանզի յաւդուածոյքն ի պարզական բնութեանցն յաւդին։

[29] Զի եթե պարզ բնութիւն էր հիւղն, եւ մենակերպ, եւ աշխարհս ի յաւդուածոց եւ ի պէսպէս բնութեանց եւ ի խառնուածոց հաստատեալ է, անհնարին է ասել՝ եթե <ի> հիւղեայն լեալ իցէ։ Վասն զի ռչէ մարթ յաւդուածոյիցն ի միոջէ պարզ բնութենէ ունել զհաստատութիւնն, քանզի յաւդուածոյքն ի պարզական բնութեանցն յաւդին։

[30] Եւ եթե ի պարզական բնութեանցն յաւդեցաւ, ապա էր ժամանակ յորժամ հիւղն իսկ չէր ի միջի, զի ի պարզականացն յաւդելոյ եղեւ հիւղն. ուստի լեալ իսկ երեւի հիւղն, եւ ոչ անարար։ Զի եթե յաւդուածով էր հիւղն, եւ յաւդուածոյքն ի պարզականացն ունին զանձնաւորութիւն, ապա էր երբեք զի չէր իսկ հիւղն մինչ չեւ պարզականացն ի միմեանս յարեալ էր։

[31] Եւ եթե էր ժամանակ՝ յորժամ հիւղն չէր [եւ] չգոյր ժամանակ՝ յորում չէր անարար, <ոչ իցէ հիւղն անարար։> Զի եթե Աստուած անարար էր, եւ պարզականքն եւ անարարքն ուստի հիւղն յաւդեցաւ, յայտ է թե չեին երկուքն միայն անարարք, այլ հինգ։

[32] Եւ արդ տեսցուք, հաւա՞նք ինչ ընդ միմեանս եին բնութիւնքն, ուստի հիւղն յաւդեցաւ, թե հակառակք իրերաց. սա աւասիկ տեսանեմք զբնութիւնսն միմեանց հակառակս. քանզի ընդդիմակաց է հրոյ ջուր, եւ լուսոյ խաւար, եւ ցրտոյ ջերմ, եւ ցամաքի խոնաւ։ Եւ ինքեան ինչ հակառակ եւ վնասակար չէ, բայց ընկերին. եւ անտի յայտ է՝ թե չեն ի միոջէ նիւթոյ, եւ ոչ մի նիւթն ի չորից հակառակորդաց։ Արդ եթե մին չէր նիւթն՝ ոչ եթե ինքեան հակառակ էր, այլ ընկերին. որպէս սպիտակ թխոյ, եւ քաղցր դառին։

[33] Եւ արդ զհիւղեայն խնդիր թողեալ՝ զոր նիւթն ամենայնի կոչեն, ի չարեացն խնդիր եկեսցուք՝ զոր ի նմանէն իմանան։ Զի յորժամ չարիքն յայտ լինիցին՝ թե չեն անձնաւորք, անտի եւ հիւղն յանդիմանի՝ թե ոչ էր երբեք, եւ ոչ բնութիւն անձնաւոր։

[34] Արդ զմարդկան իսկ չարեաց հարցցո՞ւք. արգասիք անձանց իցեն. եւ եթե անձինք ինչ չարիքն. զի որ ինչ ի մարմինս եւ յոգիս շարժմունք խաղան, ոչ մարթի ասել՝ թե այն մարդ իցէ, այլ կամական շարժմունք. զի մարդն անձնաւոր է. եւ բարքն չանձնաւորք, որպէս սպանութիւն կամ շնութիւն՝ որ ի բարուցն գործիցին։ Արդ եթե այնք արարածք ինչ անձնաւորք իցեն, հարկ է եւ զպատճառն զոր դնեն արարած անձնաւոր կարծել. զի որոյ մասն ինչ արարած է, յայտ է եթե նա ամենեւին իսկ արարած է. եւ որոյ մասնն չէ արարած, նա բնաւ իսկ չէ արարած։ Ապա ուրեմն էր երբեք՝ զի բնաւ չէր ամենեւին ինչ արարիչ բաւանդակ, մինչ չեւ Աստուծոյ զմարդն արարեալ էր, ուստի չարիքն լինին։ Քանզի մասանց չարեաց գտանի մարդն արարիչ, անտի յայտ է՝ թե եւ բաւանդակ իսկ չարեացն արարիչ Աստուած է, զոր ամենեւին մի երբեք լիցի ասել՝ թե Աստուած չարեաց պատճառ իցէ, այլ այն որ իւրով կամաւք զգործ չարեացն գործիցէ. եւ յումէ չարն գործի՝ յիրաւի նմին եւ անուն չարութեան դնի, որպէս եւ յառաջագոյն իսկ ասացաք։

[35] Եւ արդ եկեսցուք յիրացն իսկ ի քնին, զի յորժամ ճշդիւ մրցութիւնք լինիցին՝ դիւրաւ զյայտնութիւն ճառիցն յանդիման կացուցանիցեն։

[36] Արդ զԱստուած բարի՞ եւ բարերա՞ր ասիցեն։ Հարկ է թե բարի եւ բարերար ասեն, եւ չարութիւն ինչ ի նա ոչ մերձենայ։ Եւ եթե այն այնպէս իցէ. նախ զշնութենէ եւ զպոռնկութենէ հարցցուք, եւ ապա զայլոց նոյնպիսեաց։ Եթե Աստուծոյ կամաւք գործեին այնպիսի չարիք, ընդէ՞ր ի գործելեաց չարեացն վրէժս պահանջիցէ. այլ այնու զի ընդ չարեաց գործոցն վրէժս պահանջէ, յայտ է եթե ոչ ախորժէ զչարիսն, այլ ատեայ, եւ պատիժս պատուհասից ի վերայ գործելեացն ածէ. որոց, ըստ իւրեանց անմտութեան, խրատք նորա չարութիւնք կարծին. որպէս եւ այժմ սպանողք յորժամ ի պատիժս մտանեն՝ ոչ բարերարս զպատժածուսն կոչեն, այլ չարարարս. քանզի այնպիսի բարք են չարագործաց՝ զիրաւունսն անիրաւութիւն ասել։ Բայց մեզ մի լիցի այնպիսի ինչ ասել. այլ զչարիսն ոչ անձնաւորս կարծել, այլ կամածինս։

[37] Ապաքէն պոռնկութիւն եւ շնութիւն՝ ի մերձենալոյ ի միմեանս առն եւ կնոջ լինին։ Եթե յիւր կին ոք աւրինաւք ամուսնացեալ մերձենայցէ վասն որդեծնութեան եւ զաւակի սերելոյ, բարիոք է մերձաւորութիւնն։ Ապա եթե ուրուք թողեալ զիւր կին, զայլոյ ամուսնութիւն թշնամանիցէ, գործ չարութեան գործէ։ Եւ մերձաւորութիւնն նոյն է, եւ աւրինակ մերձաւոր-ութեանն ոչ նոյնպիսի. քանզի մին բուն հայր լինի որդւոց, եւ միւսն գողունի։ Սոյն բանք են եւ վասն պոռնկութեան։ Եթե վասն որդեծնութեան ոք մերձենայցէ յիւր կին, յիրաւի է։ Ապա եթե առ ցանկութեան աւտար մարմնոց ցանկանայցէ, կարի իսկ անիրաւութիւն։ Եւ յայտ է՝ թե իրքն չարք յայնժամ լինին, յորժամ պէտքն աւրինաւք ոչ վճարեսցին։

[38] Նա եւ զսպանութենէ նոյն բանք են։ Յորժամ զըմբռնեալն ի շնութեան ոք սպանանիցէ, պատուհաս ի վերայ ածեալ վասն յանդգնութեանն, չառնէ չար ինչ։ Ապա եթե զանմեղն ոք, որոյ ոչ ինչ ի վճռականացն գործեալ իցէ՝ սպանանիցէ, կամ վասն ինչս զերծանելոյ, կամ վասն ստացուածս հատանելոյ, չարութիւն գործէ։ Եւ գործն նոյն է երկոցունց, բայց աւրինակն ոչ նոյնպիսի։

[39] Նա եւ յինչս առնուլ նոյն բանք են։ Որ պարգեւ ի տեառնէ կամ ձիր ի բարեկամէ առնուցու, ոչ ինչ չարութիւն գործէ։ Իսկ որ բռնաբար յանաւագէն հանիցէ, չարութիւն գործէ։ Եւ առնուլն երկոցուն նոյն է, բայց աւրինակ առնլոյն ոչ նոյնպիսի։

[40] Նոյնպէս եւ յաստուածպաշտութեան յաւրի-նակէ անտի ցուցանի չարութիւնն։ Եթե զճշմարիտն Աստուած ոք պաշտիցէ, գործ ազնուական գործէ։ Ապա եթե թողեալ զճշմարիտն, քարանց եւ փայտից՝ որպէս թե Աստուծոյ՝ պաշտաւն մատուցանիցէ, անհնարին վնաս գործէ. զի զաւրինակ պիտոյիցն յանպատեհ իրս դարձոյց։ Եթե պատկեր ոք գործիցէ, եւ ոչ վասն սիրոյ սիրելւոյն, որ մահուամբ յաչացն վրիպեցաւ, կամ վասն զճարտարութիւն ցուցանելոյ, այլ ի պաշտաւն առեալ երկիր պագանիցէ իբր Աստուծոյ, գործ չարութեան գործէ։

[41] Եւ այսպէս կազմածոյ իրաց ինչ եւ միտք գործողին գործեն զչարն, որպէս եւ երկաթ մերթ ի բարիս պաշտի, եւ մերթ ի չար. եթե խոփ եւ գերանդի եւ մանգաղ ոք գործիցէ, ի բարւոք իրս պաշտեցաւ։ Ապա եթե սուսեր եւ գեղարդն եւ սլաք, եւ այլ ինչ զէն որ վնասակար մարդկան է, գործ չարութեան գործէ։ Եւ պատճառ չարութեանն գործելին, եւ ոչ երկաթն։

[42] Իսկ մարդիկ, ասեն, յանձա՞նց ինչ ունիցին զայնպիսի շարժմունս, թե յԱստուծոյ լեալ իցեն, կամ թե այլ ոք իցէ՝ որ զայն ի մարդիկ արկանիցէ։

[43] ՅԱստուծոյ մարդկան այսպիսի ինչ լինել՝ չթուի պատշաճ ասել. այլ ունել անձնիշխանութիւն եւ ազատութիւն առաջնոյ մարդոյն եղելոյ յԱստուծոյ, եւ ի նմանէն զնոյն իւրոց պայազատացն ժառանգել։ Եւ արդ առեալ զանձնիշխանութիւնն, ում կամի՝ ծառայանայ, որ մեծ շնորհն պարգեւեալ է նմա յԱստուծոյ. քանզի այլն ամենայն ի հարկէ ծառայէ աստուածական հրամանին. եթե զերկնից ասիցես, կայ հաստատեալ եւ ոչ շարժի ի սահմանելոյ նմա տեղւոյն. եւ եթե զարեգականէ կամիցիս ասել, սակ այն եւ նա կատարէ զզատուցեալ նմա զշարժումնն եւ չիշխէ խուսափել յընթացիցն, այլ ի հարկէ ծառայէ տերունական հրամանին։ Նոյնպէս եւ զերկիր սեղմացեալ տեսանեմք, եւ բարձեալ բերէ զհրաման հրամանատուին. եւ զայլսն ամենայն համակերտս ծառայացեալս հրամանաց արարչին, եւ չիշխեն այլ ինչ քան զայն՝ յոր կարգեցանն՝ գործել. վասն որոյ <ոչ> գովեմք զնոսա յաղագս զսահմանս հրամանացն պահելոյ։

[44] Բայց մարդոյ առեալ անձնիշխանութիւն, ում կամի՝ ծառայանայ։ Ոչ ի հարկէ բնութեան բռնադատեալ, ոչ ի զաւրութենէն որ նմա վասն լաւ-ութեանց շնորհեցաւ՝ կասեալ, այլ ի հնազանդութենէ միայն շահի զաւգուտն եւ յանհնազանդութենէ զվնաս. եւ զայն ոչ եթե առ եղեռանէ ինչ լեալ ասեմք մարդոյն, այլ վասն լաւութեանց։ Զի եթե իբրեւ զմի ինչ յայլոցն բնութեանց լեալ էր՝ զոր ի հարկէն ծառայեն Աստուծոյ, ապա եւ վարձս ընդ կամակարութեանն առնլոյ չէր արժանի, այլ իբրեւ գործի մի էր արարչին, զոր թեպէտ ի չար վարէր եւ թեպէտ ի բարի, ոչ պարսաւանք ինչ եին նմա եւ ոչ գովութիւնք, այլ պատճառ այն էր՝ որ զնա այնպէսն վարէր, նա եւ ոչ զլաւ ինչ գիտէր այնուհետեւ մարդն. քանզի չէր հմուտ այլ իմիք, բայց այնմ եւեթ՝ յոր պատշաճեալն էր։ Այլ Աստուած այնպէս պատուել զմարդն կամեցաւ, զի առ լաւութեանցն խելամուտ լինելոյ՝ զանձնիշխանութիւնն պարգեւեաց նմա, որով կարող իցէ առնել զինչ եւ կամեսցի, եւ զանձնիշխանութիւնն նորա ի լաւն խրատէ դարձուցանել։ Որպէս հայր ոք յորժամ զորդի իւր խրատիցէ՝ որ կարող իցէ ուսումն ինչ ուսանել. չծուլալ յուսմանէն՝ այլ յառաջադէմ լինել ի լաւն ստիպէ. վասն զի գիտէ եթե կարող է յառաջադէմ լինել, պահանջէ զուսումնն՝ յոր աւանդեցաւ. նոյնպէս եւ զԱստուծոյ պարտ է իմանալ՝ եթե յաւժարեցուցանէ զմարդն յանսալ հրամանացն նորա. բայց զկամակար իշխանութիւնն ոչ հանէ ի նմանէ, որով կարող է անսալ եւ չանսալ հրամանացն. այլ խրատէ եւ յաւժարեցուցանէ զմարդն, զի լաւութեանցն ցանկացող լիցի, որովք արժանաւոր մեծաց պարգեւաց լինիցի, եթե անսայցէ Աստուծոյ. այլ զի եւ չանսալոյն իշխանութիւն ունիցի։ Քանզի ոչ եթե վայրապար ինչ կամէր Աստուած զայնպիսի պարգեւս տալ, որ յաւիտենական անեղծութիւնն է։ Զի վայրապար իսկ էր այնպիսւոյն տալ՝ որ ոչ ունէր իշխանութիւն երկոցունց, անսալոյ այնմ՝ զոր Աստուածն կամէր, եւ չանսալոյ այնմ՝ զոր նայն ռ ք ախորժէր։ Բայց իրաւամբք, այն է, յորժամ արժանի ըստ որոց գործեացն ոք ինչ առնուցու։ Եւ արդ զիա՞րդ երեւէր ընտրութիւն գործոցն, եթե ոչ ունէր մարդն իշխանութիւն երկոցունց, եւ անսալոյն եւ չանսալոյն։

[45] Եւ արդ յայտ է՝ թե անձնիշխան եղեւ մարդն՝ առնել զբարի եւ ժտել ի չար. իբր ոչ եթե չար ինչ առաջի կայր՝ յոր ժտիցի, այլ այն եւեթ առաջի կայր՝ կամ անսալ Աստուծոյ կամ չանսալ, եւ զնոյն եւեթ պատճառ չարին իմանալ։ Քանզի լեալ մարդն առաջին՝ առնոյր պատուէր յԱստուծոյ, եւ չհնազանդեալ աստուածական հրամանին՝ մտաբերէր ի չարիս, եւ անտի լինէր սկիզբն չարեաց։ Ուստի ոչ ոք կարէ ռանարար ինչք եւ անձնաւոր զչարն ցուցանել. եւ դարձեալ ոչ յարարչէն, այլ յանսաստութենէ դիպեալ ստունգանողին, եւ յուրուք վարդապետութենէ դրդեալ. զի ոչ եթե այնպիսի ինչ հաստատեալ բնութեամբ զմարդն ցուցանել <այլ զի մարդն՝ ըստ ուրուք վարդապետութեան, եւ ոչ բռնութեամբ, ստունգաւոր եղեւ՝ կարէ ոք ցուցանել>։ Եթե այնպիսի ինչ բնութիւն մարդոյն առեալ էր, ապա ոչ ի բնութենէ արարածոյ եւ յաստուածեղէն գրոց նմա վարդապետութիւն ընծայանայր. որպէս ասէ ուրեք աստուածական բարբառն, եթե ի մանկութենէ մարդիկ ի խնամս չարի միտեալ են. զի ցուցցէ թե որ միտին կամաւք միտի, եւ ոչ ուրուք բռնութեամբ։ Արդ անսաստութիւնն եւեթ որ արտաքոյ Աստուծոյ կամացն գործիցի պատճառ չարեաց իմանալի է. եւ նմին զայլ ոչ վարդապետ ծածուկ հաշուել, դրդիչ եւ ոչ բռնադատիչ, որ զմարդն ի լաւութեանցն մերկանալ կամեցաւ։ Ապա եթե զպատճառն եւս [կամիցին] խնդրել, զնախանձն որ առ մարդն եղեւ իմասցին զպատճառն։ Եւ եթե զնախանձուէն եւս ճշդիւ քննիցեն՝ թե ուստի եղեւ, ասասցուք եթե յառաւելութենէ զմարդն պատուելոյ. քանզի միայն մարդ ըստ պատկերի եւ ըստ նմանութեան Աստուծոյ եղեւ։ Իսկ եթե այնու զԱստուած պատճառ չարեաց կամիցին ասել, անկանին յիմաստնարար խորհրդոյ։ Եթե զնորա ինչ հանեալ էր, եւ մարդոյն շնորհեալ, թերեւս յիրաւի պատճառ չարեաց կարծէր տուիչն. ապա եթե զնա նոյնպէս որպէս եղեւն պահեաց, եւ զմարդն այսպէս կամեցաւ առնել, պատճառ չարեաց՝ նախանձորդն է։ Քանզի ոչ եթե յորժամ իցեն ուրուք երկու ծառայք, եւ զմինն ի ծառայութեան ունիցի, եւ զմիւսն յորդեգիրս գրիցէ, եւ միոյն յարուցեալ ի վերայ զմիւսն սպանանիցէ, պատճառ չարեաց զտէրն պարտ իցէ իմանալ, որ ոչ եհան ինչ ի ծառայէն եւ շնորհեաց միւսումն։

[46] Արդ եւ զայն եւս հարցանեն, եթե չար ինչ չկայր առաջի, ուստի՞ աւձն զոր սատանայ կոչէք՝ իմացաւ զհանգամանս չարին։

[47] Ասեմք՝ եթե սատանայ չար զստունգանել մարդոյն Աստուծոյ իմացաւ, վասն որոյ զմարդն յայն յաւժարեցոյց։ Որպէս յորժամ իցէ ոք ուրուք թշնամի, եւ թաքուցեալ զթշնամութիւնն՝ գաղտ կամիցի վնասել, եւ չգիտիցէ զհանգամանս վնասակարութեանն, եւ շուրջ եկեալ յածիցի հնարս խնդրել. ապա գտեալ ժամանակ՝ յորժամ ոք ի բժշկաց թշնամւոյն նորա պատուէր տայցէ յայս ինչ չհպել, եւ յայս նիշ կերակրոց չճաշակել, որով առողջութեանն կարիցէ հասանել, եւ նորա լուեալ՝ վաղվաղակի ի կեղծիս բարեկամութեան կեղծաւորեալ զբժիշկն պարսաւիցէ, եւ զաւգտակարսն նմա վնասակարս թելադրեալ կարծեցուցանիցէ, եւ հակառակ պատուէրս հրամանաց բժշկին տայցէ, եւ այնու առնիցէ նմա վնաս. որ ոչ եթե յառաջագոյն գիտէր զհանգամանս վնասակարութեանն, այլ ի պատուիրելոյ բժշկին գտեալ հնարս՝ եղեւ վնասակար. նոյնպէս կարծի եւ զսատանայէ՝ նախանձել նմա ընդ նախաստեղծ մարդոյն, եւ չգիտել զհանգամանս վնասակարութեանն. քանզի ոչ եթե չար ինչ առաջի կայր՝ ուստի զհանգամանսն մարթ էր առնուլ, ուսեալ յԱստուծոյ պատուիրանէն՝ որ մարդոյն տուաւ արգելուլ զնա ի ճաշակելոյ ի տնկոյ իմեքէ ի մահաբերէ. որ ոչ եթե անպիտան ինչ ի կերակուրս մարդոյ էր, եւ ոչ բնութեամբ տունկն մահաբեր, եւ վասն այնորիկ ինչ արգելաւ մարդն ի ճաշակելոյ ինչ ի նմանէ, այլ անսաստութիւնն եղեւ պատճառ մահուան մարդոյն, իբրեւ յանցաւորի՝ որ անցանիցէ զհրամանաւ հրամանատուի՝ որ նմա կարգեալ իցէ։ Արդ ժտեցոյց թշնամին զմարդն անցանել զհրամանաւն Աստուծոյ, որպէս զի ոչ եթե ստուգեալ գիտէր՝ եթե այնու նմա վնաս ինչ գործել կարիցէ, այլ կարծեաւք, ի թեթուս մատուցեալ, եթե լիցի՞ եւ թե չլինիցի՞. եւ յետոյ յԱստուծոյ պատուհասէն՝ որ առ մարդն եղեւ վասն պատուիրանազանցութեանն իմացաւ եթե պատուիրանք նորա մահ գործեցին, եւ յիրաւի պատժեցան եւ նա եւ մարդն՝ զոր յաւժարեցոյց յանսաստութիւնն, ճաշակել ի փայտէն՝ որ ոչ բնութեամբ մահաբեր էր, այլ յԱստուծոյ սպառնալեացն եղեւ այնպիսի իրաց պատճառ։ Եւ որպէս բժշկի ոչ կարեմք մեղադիր լինել՝ վասն յառաջագոյնն զգուշացուցանելոյ որով աւրի-նակաւ կարիցէ մարդն առողջանալ. եւ նորա թողեալ զպատուէրս բժշկին՝ անսայցէ թշնամւոյն՝ որ զվնասարար խրատսն տայցէ նմա, որով ոչ զպատճառս վնասուն ի բժշկէն՝ որ յառաջագոյնն գուշակեաց նմա՝ իմանալի է, այլ ի թշնամւոյն՝ որ ի պատուիրանէ բժշկին նմա զվնասն հնարեցաւ. նոյնպէս եւ զսատանայէ ասեմք լեալ թշնամի մարդկան՝ որ չեւ եւս գիտէր զհանգամանս չարեաց, այլ ի պատուիրանէն Աստուծոյ ուսեալ՝ կամեցաւ վնասել մարդոյն, զի եթե առանց Աստուծոյ կամաց ի ծառոյն ճաշակիցէ՝ առնուցու պատիժ զմահ։ Քանզի թե յառաջագոյն չէր գուշակեալ Աստուծոյ մարդոյն չուտել ի կերակրոյ ծառոյն, եւ նորա յանգէտս կերեալ, չլինէր նմա պատիժ մահ. կամ որպէս թե առ ի չգիտանս եկեր, կամ որպէս թե առ չժուժալոյ ի կերակրոյ ծառոյն, չէր ինչ պատժի պարտական։ Քանզի եւ մանուկ կաթնակեր՝ որ յայլ ինչ կերակուր մտաբերիցէ, ոչ պատժելի է՝ այլ արգահատելի, որպէս թե առ ի չգոյէ կաթին յայն յաւժարեաց։

[48] Նա եւ աւձն, որ է սատանայ, յիրաւի պատ-ժեցաւ՝ վասն ընդ անագորոյն թշնամութեան ընդ մարդոյն ունելոյ։ Եւ արդ սկիզբն չարեաց զնա խանձն ասեմք, եւ զնախանձն յառաւել զմարդն պատուելոյ, եւ զչարիսն յանհնազանդութենէն։ Զի Աստուած այնպէս առաւել զմարդն պատուեաց, եւ նորա անսաստեալ՝ զընկէց զպատուիրանն։ Ուստի զամենայն ինչ որ լինի չար, որ բնութեամբ չար գիտեմք, այլ՝ զի առանց կամացն Աստուծոյ գործին՝ իրք ինչ լինին չար։ Նա եւ ընդ լինելն իսկ սատանայի յԱստուծոյ, գիտաց՝ եթե անսաստել ումեք Աստուծոյ՝ չար է եւ ոչ բարի. քանզի ոչ եթե անմիտ ինչ ոք եղեւ նա յԱստուծոյ՝ եթե չգիտէր, եթե որ ինչ ըստ Աստուծոյ կամացն լինի՝ բարի, եւ որ ինչ արտաքոյ քան զնորա կամսն՝ այն չար է. եւ վասն այնորիկ յիրաւի տանջէ զնա Աստուած. զի գիտէ զբարին, եւ ոչ առնէ, եւ հմուտ է չարին, եւ ոչ խորշի։ Եւ ոչ չար եւ չարչարիչ հաստատեաց զնա Աստուած. եւ ոչ փորձիչ՝ եթե նովաւ փորձեալ զարդարս զտեսցէ. եւ ոչ ինքն յանձնէ չար գտեալ, եւ ոչ անարար եւ հակառակ Աստուծոյ. այլ մտաւոր եղեալ յԱստուծոյ, եւ հմուտ գիտութեան՝ թե չար է հակառակ կալ Աստուծոյ հրամանին, եւ յայն զոր գիտէրն՝ թե չար է՝ յանդգնեցաւ, զանսաստութենէն ասեմք. եւ անսաստութիւնն ոչ եթե անձնաւոր ինչ յառաջագիւտ եհաս ի գիտութիւնն սատանայի, այլ իբրեւ զմի ինչ եղեալ ի դիպաց կամեցելոյն։

[49] Նա եւ զմարդոյ յիրաւի, ասեմք, կրել պատ-ուհաս ընդ որոց գործիցէ. քանզի կամաւ երթայ յուսումն այնպիսի իրաց, յորոց յորժամ եւ կամիցի՝ եւ մեկնել կարող է. քանզի եւ կամելոյն եւ չկամելոյն ունի իշխանութիւն, զորոյ զհետ երթայ եւ կարելն զոր ինչ կամիցի առնել։

[50] Որովհետեւ, ասեն, չարեաց արարիչ զԱստուած չկամիք ասել, այլ ի մարդկանէ եղեալ թելադրութեամբ սատանայի, ի հնազանդելոցն նորա եւ ի խաբեցելոց։ Եւ յիրաւի կրեն պատիժս, զի կարեին հատանել ընկենուլ ի բաց զչարիսն, եւ ոչ կամեցան։ Եւ արդ վասն նորին իսկ սատանայի հարցցուք. այնպիսի՞ արդեւք արար զնա Աստուած եթե ինքնին այնպիսի չէր՝ եւ յաւժարեաց ի չարաբարել։

[51] Եթե այնպիսի արարեալ էր զնա Աստուծոյ, պատիժս ի նմանէ չէր պարտ պահանջել, զի պահեաց զպայման բնութեանն՝ յոր արարն զնա Աստուած. եւ որ ոք ոչ կամաւք ինչ գործէ, ընդ այնր պատիժ չպարտի կրել. բայց որ կամաւք կարող է գործել, եւ գործ ինչ յոռութեան գործիցէ, յիրաւի պատժի, զի ոչ եկաց յայնմ՝ զոր Աստուածն կամի. ապա եթե յԱստուծոյ բարւոք եղեւ, եւ անձամբ յանձնէ դարձոյց զկամսն ի չար՝ հեռացուցեալ զինքն ի լաւէն, յիրաւի պահանջի ընդ որոց յանդգնեցաւն՝ պատիժս։ Զի զսատանայ մեք ոչ յԱստուծոյ սատանայ եղեալ գիտեմք. այլ զսատան անուն՝ վասն խոտորելոյն առ իւր անուն. քանզի սատանայ յԵբրայեցւոյ եւ յԱսորւոց լեզուէ խոտորեալ թարգմանի։ Այլ զաւրութիւն իմն զգայուն լաւութեանց հաստատեցաւ յԱստուծոյ, եւ ի թշնամութենէ ընդ մարդոյն ունելոյիւրոյն՝ կամաւք՝ եղեւ բանսարկու։ Թողեալ զԱստուծոյ հպատակութիւն՝ սկսաւ անսաստել, եւ հակառակ կալ Աստուծոյ հրամանացն ուսուցանել մարդկան, եւ իբրեւ զապստամբ յետս կացեալ թիւրեցաւ յԱստուծոյ։ Եւ վկայէ բանիս աստուածական բարբառն, որ ապստամբ վիշապն կոչէ զնա՝ եթե հրամանաւ սպան զապստամբ վիշապն։ Եւ արդարեւ իսկ բանն Աստուած սպան զսատանայ, այնու զի կոխելոյն զնա ետ իշխանութիւն։ Արդ ապստամբ կոչէ զնա գիր։ Եթե նոյնպիսի՝ որպէս եղեւն յԱստուծոյ՝ կացեալ էր, ապա ոչ ապստամբ կոչէր զնա։ Զի որ ապստամբի ոք, թողու զիւր պայմանն՝ որով ոչ անարար իսկ ցուցանի։ Զի եթե անարար էր, ապա ոչ յիւրմէ բնութենէն փոխէր. քանզի չմարթի բնութեան իմիք՝ առանց կամաց՝ մերթ բարի լինել, մերթ չար։

[52] Իսկ արդ եթե ոչ անարար էր, ասեն, սատանայ, եւ ոչ այնպիսի եղեալ յԱստուծոյ, եւ անձամբ զանձն դարձոյց ի լաւէ անտի ի յոռին, որ է ի հնազանդութենէ յանհնազանդութիւն, արդ զայն ասացէք. գիտէ՞ր Աստուած եթե այնպէս լինելոց էր, թե չգիտէր. թե գիտէր եւ արար, ինքն է պատճառ՝ նորա ի լաւութեանցն դառնալոյ. ապա թե ոչ գիտէր, զիա՞րդ առնէր զայն զոր ոչն գիտէր՝ թե որպիսի ինչ ոք լինելոց իցէ։ Անգիտութիւն կարծել զԱստուծոյ՝ անհնարին յիմարութիւն է. քանզի միայն ինքն կանխագէտ է հանդերձելոց։ Այլ քանզի բարերար էութիւն է Աստուած, ոչ կամեցաւ զազնուականութիւնն իւր ծածկել։ Վասն որոյ յառաջագոյն գիտէր զսատանայէ եթե թիւրելոց է, եւ զմարդիկ յանցուցանելոց՝ առ ի չունկնդիր լինելոյ հրամանաց նորա, որով միանգամայն՝ վասն անձնիշխանութեան մարդոյն երեւելոյ արար զնա Աստուած, զի առաւելութիւն բարերարութեան նորա յայտնի լիցի մարդկան վասն թողութեան տալոյ մարդկան յառաջագոյն գործելոցն մեղաց։ Զի յորժամ զսատանայ ամբարշտացեալ տեսանիցեն եւ չբարձեալ ի միջոյ, եւ վասն իւրեանց մեղացն իմանայցեն՝ թե գոյ հնար թողութեան ապաշխարութեամբ. զի Աստուծոյ բարերարութիւնն ցուցանիցի, եւ մարդիկ զշնորհն նորա գիտասցեն. զի եթե այն այնպէս չէր լեալ, եւ ոչ բարերարութեանն նորա ոք խելամուտ լինէր։

[53] Նա բնաւ իսկ, ասեն. յետ թիւրելոյն սատանայի եւ խաբելոյ զմարդն՝ ընդէ՞ր իսկ ոչ եբարձ ի միջոյ, զի մի զբազումս սպանանիցէ։

[54] Ոչ եթե չէր կարող Աստուած բառնալ զսատ-անայ ի միջոյ, քանզի չիք ամենեւին տկարութիւն զԱստուծով. այլ զի չէր ինչ մեծ գործ Աստուծոյ զսատանայ ինքնին անձամբ սպանանել, զարարած մի զիւր փոքր յոչինչ դարձուցանել, զի մի կարծիցի թե վասն չժուժալոյ չարութեանն նորա սպան զնա։

[55] Երկրորդ անգամ՝ զի անծանաւթ եւս լինէր առ յապայ մարդկան Աստուծոյ բարերարութիւնն, թե յառաջագոյն սպանեալ էր զսատանայ. զի ոչ ոք ունէր նշանակ ինչ յայտնի բարերար կոչելոյ զԱստուած։ Այլ թերեւս եւ կարծիք ինչ ի մէջ մտանեին՝ թե հաւասար ինչ ոք էր նա Աստուծոյ եւ աճապարեաց ի միջոյ եբարձ։

[56] Վասն որոյ պահեաց զնա, եւ ոչ կորոյս ի միջոյ, զի մարդիկ յորժամ լաւութեանցն հմուտ լինիցին, յաղթեսցեն նմա՝ փոխանակ այնոցիկ՝ որ յառաջնումն յաղթեցան ի նմանէ։ Այն իսկ մեծ եւ զարմանալի է, զի մարդն Աստուծոյ՝ վառեալ Աստուծոյ աւգնականութեամբ, պատերազմեալ յաղթիցէ սատանայի։ Որպէս մարտուսոյց ոք ամենայն հնարիւք հնարեալ զիւր աշակերտսն թեքել, առ ի ցուցանելոյ զհանգամանս մարտիցն, որով մարթիցեն յաղթել ախոյանից, եւ առաքիցէ զնոսա ի հրահանգս մրցել ընդ ախոյանսն, եւ յաղթութեանցն ուշ առնել խրատիցէ, մինչեւ զկեանս անգամ արհամարհել. զի լաւ համարի թե վասն անուան բարիոք մեռանիցին, քան թե կենդանի կայցեն եւ վատանուն լինիցին. եւ նոցա զթելադրութիւնս վարդապետին ի մտի եդեալ, եւ զպարգեւս ընդ յաղթութեանն գեր ի վերոյ լինիցին ախոյանին, եւ պսակեալ առ վարդապետին հասանիցեն, եւ նշանակ ճգնութեան ընդ ախոյանին՝ առ նա զպսակն բերիցեն. ապա եթե զմարտուսոյցն զմտաւ ոչ ածիցեն, եւ յաղթութեան եւ պսակի ոչ ցանկանայցեն, կործանին վատանուն յախոյանէ անտի. յիրաւի այնուհետեւ թշնամանին եւ տանջին, եւ մահու պատիժ փոխանակ ընդ վատութեանն կրեն. նոյնպէս եւ զԱստուծոյ իմանալի է, թե իւրովք պատուիրանաւք վառէ գեղեցիկ զմարդիկ՝ առ ի պսակելոյ զյաղթողն, եւ յամաւթ առնելոյ զվատացեալն։ Իսկ եթե ոք յոչինչ զԱստուծոյ զպատուիրանսն համարիցի, յորժամ մրցել ընդ բանսարկուին ռմարտնչիցիք վաղվաղակի կործանի, քանզի չունի զնշանակս յաղթութեանն. եւ յիրաւի կրէ պատիժս պատուհասից այնպիսին, զի ոչ նմանեաց ընկերին՝ որ կռուեցաւ եւ յաղթեաց։ Արդ վասն այնորիկ թողեալ է Աստուծոյ զսատանայ իբրեւ ի հրահանգս կռուանոցաց յաշխարհի, զի յորժամ իւր նահատակեալքն կռուիցին եւ յաղթիցեն նմա՝ պարծանք առաջնոյ յաղթութեանն նորա քակեսցին յայժմուն այնպիսեացն մարդկանէ, որ լաւութեանցն ցանկութեամբ պարտիցեն զնա, եւ նշան յաղթութեան զնահատակութեանն կանգնիցեն։ Քանզի կոխան արկեալ ընդ ոտիւք մերովք՝ անկեալ դնի մեռեալ, եւ կործանի՝ առ ի լաւութեանցն ցանկութեան մերոյ ի պարտութիւն մատնեալ։

[57] Արդ յետ այսր ամենայնի հաւանութեանց՝ յամառեալ զնոյն ի մէջ բերեն. բնութեամբ են՝ ասեն՝ չարիք, եւ ոչ կամածինք։

[58] Եթե բնութեամբ իցեն, ընդէ՞ր աւրէնք ի թագաւորաց դնիցին, եւ սաստք յիշխանաց, եւ պատիժք ի դատաւորաց. ո՞չ ապաքէն վասն կարճելոյ չարեացն։ Եթե բնութեամբ իցեն չարիքն՝ ոչ պարտի աւրէնսդիրն աւրէնս դնել, եւ ոչ իշխանն պատիժս ի վերայ չարագործին ածել։ Ընդէ՞ր պատժիցեն զայն՝ որ ոչ կամաւքն չար իցէ, որում արգահատելն պարտ էր, եւ ոչ պատիժս ի վերայ հասուցանել։ Եւ արդ այնպիսւոյն եթե կին շնայցէ, չպարտի մեղադիր լինել. քանզի ոչ կամաւ՝ որպէս ասենն՝ յաւժարեցաւ ի չարն, այլ բնութեամբ բռնադատեցաւ։ Եւ եթե որդւոյ իւրոյ սուր առեալ՝ ի վերայ խաղայցէ, մի լիցի նմա մեղադիր. զի ոչ իւրով կամաւ երթայ, այլ չարն տանի զնա յայն։ Եւ եթե ի դրացւոյ եւ ի բարեկամէ թշնամանեսցի՝ մի փոխարէն թշնամանեսցէ, այլ առաւել արգա-հատեսցէ եւս. զի ոչ եթե նա ինչ թշնամանէ, այլ չարն՝ որ բռնաբար վարէ զնա։ Նոյնպէս՝ յորժամ դուստր զմայր անարգիցէ, եւ նու զկեսուր իւր, եւ կին զայր, եւ ծառայ զտէր, եւ եղբայր զեղբայր, մի ինչ տարցին ընդ միտ՝ որք անարգեցանն, այլ արգահատեսցեն նոցա որպէս ի չարէն բռնադատելոց։

[59] Իսկ եթե տեսանեմք՝ եթե թագաւորն զիւրոց աւրինաց վրէժս պահանջէ, եւ պահանջմամբ վրիժուցն զվնասն կարճէ, եւ դատաւորն զգողն եւ զաւազակն պրկէ եւ քերէ՝ վասն զվնասակարութիւնն ի միջոյ բառնալոյ, եւ հայր զորդի դժնեայ մահապարտեալ՝ դատաւորաց մատնէ, եւ այլքն ամենեքեան իւրաքանչիւր զանցնիւր զանարգանաց վրէժս պահանջեն՝ կամ անձամբ կամ իշխանաւք, յայտ է՝ թե չարիքն որ գործին՝ կամածինք են եւ ոչ բնականք։ Բայց աղէ՝ դու զկարին իսկ զոք շռայլեալ ցանկութեամբ՝ պրկեա եւ մտրակեա, տեսանե՞ս թե բնաւ ամենեւին գտանիցի ի նմա յիշատակ ցանկութեանն։ Եւ արդարեւ ոչ ինչ ընդ վայր ասացեալ է բան Իմաստնոյն, թե ծառայ որ ընդ ունկն ոչ լսէ՝ ընդ մկանունս տան լսել նմա։

[60] Նա եւ այլուստ եւս մարթեմք իմանալ. զի մարդոյ բնութիւն բարեաց ցանկացող է, եւ ոչ չարեաց։ Զի շունն, որ շնայ, մինչ դեռ իսկ ի գործ շնութեանն իցէ՝ եթե շուն ոք կոչէ զնա, ըմբոստանայ. եւ պոռնիկն, որ յայտնի պոռնկի, զանուն պոռնկութեանն չախորժէ լսել. նոյնպէս եւ գողն եւ աւազակն, եւ այլ եւս չարագործքն, թեպէտ եւ զգործ չարագործութեան գործեն՝ զանուն չարագործութեանն յանձն ոչ կամին առնուլ։

[61] Նա եւ կեղծաւորն կեղծաւորեալ, որ մեղմեխանաւք ընկերին կամիցի վնաս առնել, թաքուցանէ զկեղծաւորութիւնն, եւ որպէս թե բարւոյ ինչ խրատ տայցէ՝ հրապուրեալ արկանէ ընդ վնասիւք զանմեղն. եւ եթե ոչ զբարւոյ զդէմս զգեցեալ մեղմեղիցէ, չկարէ ըստերիւրել յիրաւանց զիրաւագէտն։

[62] Նա եւ յորժամ զխիստ ոք իշխան կամիցի ի քաղցրութիւն ածել, չկարէ յայտ երթալ ասել՝ թե դու խիստ ես, այլ քաղցրախառն բանիւք մատուցեալ ողոքէ՝ թե դու, տէր, քաղցր ես եւ բարերար ամենեցուն, ամենեքին գոհ են զքէն, բոլորք առ իրաւագէտս ունին. եւ այնպէս կարէ մեղմով քաղցրացուցանել զխստութիւն իշխանին, եւ խոնարհեցուցանել ածել յիրաւն եւ յարժան։ Նոյնպէս եւ առ ցասուցեալն եւ տրտմեալն եւ առ նախանձոտն քաղցրութեամբ ոք մատչի եւ ցածուցանէ։ Եւ անտի յայտ է՝ թե բարեաց ցանկացող է բնութիւն մարդկան, եւ ոչ չարեաց։

[63] Եւ եթե գազանացն գազանութիւն չար ինչ բնութեամբ կարծեցուցանիցէ նոցա, գիտասցեն՝ զի կէսքն յանասնոցն ի պէտս արարան, որպէս եւ արջառ եւ ոչխար եւ ամենայն ինչ որ ուտելի է եւ կրելի է. եւ կէսքն վասն երկիւղ ի միտս մարդկան ծնուցանելոյ։ Զի թե գազանք ահագինք են, եւ վիշապք եւ աւձք եւ այլ ճճիք վնասակարք, եւ մարդն այնչափ հպարտացեալ է՝ մինչ ըստ Աստուծոյ երկիւղին սահմանս արտաքոյ ելեալ անսաստէ, եթե այնպիսի զարհուրեցուցիչք չեին՝ ո՞րչափ եւս առաւել չկայր երբեք յակաստանի։

[64] Նա եւ նոքին իսկ, որ չարքն կարծին անմտաց, երբեք երբեք աւգտակարք լինին եւ զերծուցիչք ի մահուանէ։ Զի՞նչ չար քան զաւձ կայցէ, եւ ի նմանէ թերիակէ. եւ ի սպանող դեղոց, որ ի նենգութենէ մարդկան կազմեցան, չեւ հասուցեալ, եւ անդէն բուժէ։ Եթե բնութեամբ չար ինչ էր աւձ, կամ չարի իրիք արարած, ապա չգտանէր ինչ ամենեւին ի նմա աւգտակար, եւ ոչ զգաւնանայր երբեք ի գազանութենէ անտի իւրմէ. նա աւանիկ տեսանեմք ի հնարագիտութենէ թովչաց զգաւնացեալ, իբրեւ զչուան խաղալիկ է նոցա, եւ բազում անգամ բնակեալ ի տան՝ չմեղանչեն բնակչացն։

[65] Եւ արդ եթե հեթանոս իցէ՝ որ չար ինչ բնութեամբ կարծիցէ, յանդիմանեսցի յիւրոց արուեստակցացն յաւձապաշտացն. որ այնչափ զգաւնացուցանել զաւձս գիտեն, մինչեւ կոչել յուռթիւք ի տունս, եւ կերակուրս մատուցանել, որպէս Բաբելացիքն վիշապին՝ զոր պաշտեինն. եւ սպան զնա Աստուծոյ սիրելին՝ նովին ընտելական կերակրովն։

[66] Եւ եթե մոգ իցէ, եւ չարի արարած զգազանսն վասն գազանութեանն ասիցէ, ի հասարակաց մտաց փաշաման կրեալ ըմբերանեսցի։ Զի եթե գազանքն չարի արարածք իցեն, եւ երկիր բարւոյ, զիա՞րդ բարւոյն արարած չարին արարածոց դայեակ մտեալ՝ սնուցիչ լինիցի, որք ի նմանէ կերակրին եւ ի ծոց նորա հանգչին. զի երկու հակառակք իրերաց՝ միմեանց ծախիչք են, որպէս խաւարի լոյս, եւ ջեր սառամանեաց։ Արդ եթե գազանք չարի արարածք եին, եւ երկիր բարւոյ, ծախել պարտ էր զնոսա երկրի՝ եւ ոչ սնուցանել, սպառել եւ ոչ սերել. ապա եթե երկիր եւ զգազանսն սնուցանէ եւ ոչ ապականէ, յայտ է՝ եթե յորմէ արարչէ երկիր լեալ է՝ ի նմանէ եւ գազանքն արարեալ են. եւ չիք ինչ չար բնութեամբ. քանզի չիք ռինչ չար արարիչ բնութեամբ։ Եւ մանաւանդ թե եւ գազանք իսկ, զոր ասեն՝ թե ի չարէ արարչէ եղեալ են, ցուցանեն թե չեն ուստեք՝ այլ յերկրէ, այնու զի յերկրէ կերակրին եւ ի նմա բնակեն, եւ անդրէն ի նոյն շրջեալ հողանան։

[67] Նա թե եւ ի չարէ ինչ եին չարք արարեալ, ոչ ինչ ի նոցանէ աւգտակար գտանէր, այլ ամենեւին իսկ վնասակար։ Իսկ արդ եթե տեսանեմք, զի կիսոցն մորթքն պատսպարան մերկութեան մերոյ լինին՝ եւ կիսոցն ճրագուն դեղ նեղի, եւ այլ ինչ յանդամոցն, որպէս առիւծուն եւ արջոյ եւ այլոցն՝ ըստ իւրաքանչիւր մի ըստ միոջէ, յայտ է՝ եթե ի բարւոյ արարչէ լեալ են, վասն միոյ իրիք աւգտակարին գտանելոյ ի նոսա։ Զի որ չար ինչ է, նորա ամենայնին վնասակար է, եւ մորթ եւ միս. այլ զնոցա որպէս զմորթն զգենումք, եւ ոչ վնասէ, եւ զմիսն եթե սիրտ ուրուք առնոյր եւ ուտէր՝ ոչ վնասէր. որպէս վարազի՝ որ գազանագոյնն է քան զամենայն գազանս՝ ուտի միսն, եւ ոչ վնասէ. նոյնպէս եւ զնոցայն՝ եթե ուտէր ոք՝ <չ>վնասէր։ Եւ յարջառ, զոր ասեն՝ եթե ի բարւոյ արարչէ արարեալ է, գտանի ինչ վնասակարութիւն։ Զցլու միս ուտել՝ դարման է մարմնոյ, բայց եթե զարիւնն ոք ըմպիցէ՝ սատակի։

[68] Նոյնպէս եւ ի բանջարս է ինչ՝ որ առանձինն սատակիչ է, եւ խառնեալ ընդ այլ բանջարս՝ բժշկիչ պէսպէս ցաւոց լինի։ Զմանրագորն եթե լոկ ոք ուտիցէ՝ սատակիչ է, եւ խառնեալ ընդ այլ արմատս՝ քնածու լինի քնահատաց։ Եւ զհազար՝ եթե ի տաւթ ժամանակի ուտիցէ ոք, քանզի զովացուցիչ է, զտապս ի փորոյն փարատէ. եւ եթե ի հով ժամանակի ուտիցէ ոք, վնասէ. եւ եթե զջուրն քամեալ անապակ ըմպիցէ ոք, սատակի. եւ եթե զսերմնն աղացեալ՝ ջրով ըմպիցէ, ի ցանկութենէ արկանէ։ Եւ կանեփուկն թուփ ինչ է, որոյ սերմն նորա դեղ է եւ նոյն դարձեալ կասեցուցիչ ցանկութեան։ Եւ մոլախինտդ, որ առանձինն ի յայտնի ինչ ժամ-անակի սպանող է, նովիմբ զմաղձս հնացեալս հնարին բժիշկք հատանել։ Եւ կաղանչանան ազգ ինչ՝ առանձինն սպանող է, եւ խառնեալ ընդ այլ դեղս մաղձադեղ է բուժիչ ի մահուանէ։

[69] Արդ յայսպիսի իրս անհարթս առ ոչ ուղիղ հայելոյ, կարծեցին եթե չար ինչ բնութեամբ իցէ. բայց Աստուած այսպէս իմաստուն զմարդն կազմեաց, զի եւ ի դարմանիչսն մարթիցէ վայելել. եւ որ վնասակարքն կարծիցին, եւ անտի եւս հնարիւք աւգտակարութիւնս կարիցէ գտանել, առ ի յանդիմանելոյ զբարս անմտացն թե չիք ինչ որ բնութեամբ չար է։

[70] Բայց թեպէտ եւ նոքա աստուածական աւրինաց ոչ հաւատան, մեք յուղղորդ պատասխանւոյ զմեր ընտանիս մի զրկեսցուք։ Այնչափ ինչ չար ի գազանացն բնութեամբ ոչ գոյր, մինչեւ ածեալ զնորարարսն առ նորաստեղծն՝ նմա նոցա անուանս հրամայէր դնել. եւ եթե մաւտ ոչ գային, զիա՞րդ միոյ միոյ ըստ իւրաքանչիւր ազգաց անուանս յաւրինէր. ապա եթե մաւտ գային, եւ ընտելութիւն ընդ մարդոյն ունեին, յայտ է՝ թե ոչ չարք եին, եւ ոչ մարդոյն վնասակարք. այլ յետ անցանելոյ մարդոյն զԱստուծոյ պատուիրանաւն՝ տուան նմա զարհուրեցուցիչք, առ ի չհպարտանալոյ հողեղինին՝ որ ի հողոյ եղեւ, եւ ի հող դառնալոց էր։ Եւ առաջնոց չվնասակարութեան գազանացն մարդոյ այժմու համբոյրս եւ ընտելութիւնս վկայեն։

Զի ոմն զգայլոյ ռկորիւնսք սնուցանէ, եւ իբրեւ զշան կորիւնս՝ առ ընտելութեան ընդ անձն անկանին։ Եւ միւսոյն զառիւծու կորիւն սնուցեալ՝ ածէ ի համբոյր եւ ի քծինս, մինչեւ պատել զսնուցանելեաւն. եւ եթե այլ ոք ի նա հուպ գայցէ, չմոռացեալ զբարս գազանութեանն՝ ի վերայ յարձակի. եւ նորա սաստեալ գազանին իբրեւ շան, ցածուցանէ յանսաստ գազանութենէն։ Եւ այլոյ զարջոյ ռթոժիւնսք սնուցեալ՝ կաքաւիչս ուսուցանէ, եւ նմանեցուցեալ բարուց մարդկան՝ զգազանաբարոյն ցածուցանէ։

Եւ այլոց զկապիկս անապատականս ըմբռնեալս՝ հտպիտս եւ ընչապտուկս եւ ամենաչար ուսուցանեն։ Եւ այլոց զքարբս ռիգակերսք կալեալ՝ թովչութեամբք յընտելութիւն մարդկան ածեն, ջրեցուցեալ զթոյնսն սպանողս։ Արդ եթե չար ինչ եին գազանքն բնութեամբ, չէր հնար վնասակարացն ընդ իւրեանց վնասակարին ընտելութիւն ունել։

[71] Եւ թե զխորշակս եւ զսառամանիս ի վնաս-ակարութեանն ի չարէ արարչէ կարծիցեն, գիտասցեն. եթե ոչ ձիւն եւ սառամանիք պնդեին զլերինս, արմատք խոտոց ոչ պարարեին. եւ եթե ոչ տաւթ ջեռուցանէր զանդաստանս, պտուղք ոչ հասանեին։

[72] Եւ եթե զախտս եւ զհիւանդութիւնս եւ զմահս տարաժամս, եւ զբնաւ զմահ իսկ ի չարէ ինչ արարչէ իմանայցեն։

[73] Եթե աստուածական աւրինաց հաւատային՝ անդստին յաւրինացն առնեաք պատասխանի։ Բայց որովհետեւ ի չարէ արարչէ դնեն զայսպիսի անհարթութիւնս, հարցցուք եւ մեք ցնոսա. բարեացն արարիչ եւ չարեաց՝ ո՞ քան զո՞ հարուստ իցեն։ Եթե ասիցեն՝ եթե բարեացն արարիչ հարուստ է, ստեն։ Զի եթե հարուստ ոք էր նա քան զչարեացն արարիչ, ոչ տայր նմա զվնասակարութիւնսն յիւր ի բարի արարածսն արկանել։ Նա եւ տեղի եւս չէր պարտ տալ նմա յիւրումն վայրսն։ Զի եթե կարող ոք ինչ էր, նախ իւր տեղիս զատ ի նմանէ առնէր, եւ ապա արարածս՝ զինչ եւ կարող էր առնել։

[74] Արդ զայն ասասցեն. կարո՞ղ էր զնա մերժել բարին յիւրոց ի բարիոք արարածոցն, եթե չէր կարող։

[75] Եթե ասիցեն՝ եթե կարող էր, լուիցեն։ Եթե կարող էր մերժել զչարն եւ ոչ մերժեաց, ինքն է պատճառ վնասուն։ Եւ եթե ոչ էր կարող մերժելոյ զչարն, գտանի՝ զի հարստագոյն քան զնա էր չարն, որ բռնաբար նեղէ եւ ապականէ զբարիոք արարածս նորա։ Դարձեալ եւ այն եւս սուտ է, զոր ասենն, թե ի վախճանի յաղթե նմա բարին. զի որ յառաջնումն չկարաց յաղթել, յայտ է՝ թե եւ ի վախճանի չկարէ յաղթել։

[76] Այլ մեք զցաւոց եւ զմահուան բազում ինչ պատճառս ունիմք ճշմարիտ բանիւ ի մէջ բերել։

[77] Նախ այն իսկ՝ զի յորժամ մարդն զԱստուծոյ պատուիրանաւն անց, ապա եղեւ ընդ ցաւովք եւ ընդ մահուամբ։ Քանզի ցկինն ասաց՝ թե ցաւովք եւ տրտմութեամբ որդիս ծնջիր. եւ ցայրն՝ թե աշխատութեամբ եւ քրտամբք երեսաց քոց կերիցես զհաց քո, մինչեւ լիցի քեզ դարձ անդրէն յերկիր՝ ուստի առար. զի հող եիր, եւ ի հող դարձջիր։ Որով յայտ է, զի թեպէտ եւ բնութիւն մարդոյ՝ քանզի մարմնապատ է՝ ընդ ցաւովք եւ ընդ մահուամբ կարծէր, այլ թե կացեալ էր ի պատուիրանին՝ պահէր զնա կենդանարարն կենդանի. որ յոչնչէն կարող եղեւ զշունչ մարդոյն առնել, եւ պահէ միշտ կենդանի եւ անմահ, նոյն եւ զմարմինն՝ զոր յերկրէ ստեղծ՝ կարող էր պահել կենդանի։

[78] Այլ իբրեւ զայս լսեն թշնամիք ճշմարտ-ութեանն, ազգի ազգի զինուք վառին ընդդէմ ստուգութեանն։ Զի կէսքն ասեն՝ թե չէր մարթ մարմնաւորի անմահ կալ։ Եւ այլքն ասեն, վասն զի ոչ տեւէր մարմինն ընդ շնչոյն յերկար ժամանակս կեալ, հարկ է անտեւականին մեռանել։

[79] Այլ զառաջինսն յանդիմանեն Եղիա եւ Ենոք, որ ցայժմ կենդանի են. եւ զայլսն՝ հասարակաց համաւրէնն յարութիւն։ Զի եթե այժմ վասն զի անտեւական են մարմինք՝ յայն սակս մեռանին, ապա եւ ի յարութեան՝ ըստ նոցա բանին՝ չտոկան ընդ շնչոյն։ Եւ այսու յայտ առնեն՝ թե զյարութիւնն իսկ մարմնոյ խափանել կամին, ուր աստուածական գիրք եւ արարածոց բնութիւնք անդադար վկայեն զյարութենէ մեռելոց։

[80] Այլ ասեն. թե ոչ մահկանացու իսկ էր մարմին, զիա՞րդ էր՝ զի վասն դոյզն յանցմանն անկանէր ընդ մահուամբ, եւ ոչ արգահատէր նմա արարիչն եւ ներէր յանցմանն։

[81] Զի ներող եւ արգահատող է արարիչն, այն ամենեցուն իսկ յայտնի է. եւ առաւել յայնմանէ, զի յետ յանցանելոյ մարդոյն՝ իջեալ անմարմինն՝ իբրեւ զմարմնաւոր ոք ոտնաձայն առնէր ի դրախտին. եւ մեղմով եւ աղերսալից բարբառով ասէր ցյանցուցեալն՝ ո՞ւր ես Ադամ, զի մի տագնապեցուցեալ՝ չտայցէ ուշաբերել նմա ապաշխարութեան։ Եւ զի չեկն ի զղջումն յանցուցեալն, յիրաւի կրեաց պատիժ զմահ։

[82] Դարձեալ եւ այլազգ եւս. զի իւրոյ արարչին յառաջագոյն պատուիրեալ էր նմա՝ թե յորում աւուր ուտես ի պտղոյ ծառոյն, ի նմին մեռանիս։ Եւ թշնամին յետոյ եկեալ ասէր՝ ոչ մեռանիս, այլ իբրեւ զաստուածս լինիս։ Եւ արդ ո՞յր բանից պարտ էր հաստատուն լինել, ա՞յնր՝ որ յառաջագոյն զգուշացոյց, եւ կամէր ունկնդրութեամբ պատուիրանին զնա անմահ պահել, եթե միւսոյն՝ որ պատրանաւք ջանայր զնա մահկանացու առնել։

[83] Եւ եթե չէր արարչին յետ յանցանելոյ զպատուիրանաւն զմարդն մահկանացու արարեալ, հանապազ մարդն սատանայի հաւատայր, եւ ոչ Աստուծոյ, զի սա ասաց՝ թե ուտես ի պտղոյն, մեռանիս. եւ նա ասէր՝ թե ուտես, չմեռանիս, այլ իբրեւ զաստուածս լինիս։ Արդ եդ մահ ի վերայ բնութեան մարդկան արարիչ բնութեանն, զի իւր բանն հաստատեսցի, եւ չար խրատտուն պարտաւորեալ գտանիցի. զի թեպէտ առ ժամանակ մի վասն այսց երկուց պատճառանաց ընդ մահուամբ անկանիցի, այլ, ըստ իւրում կարողութեան, յարուսցէ միւսանգամ, եւ յանսպառ յաւիտեանս կենդանի եւ անմահ պահեսցէ։ Եւ որ զհրեշտակս եւ զհոգիս մարդկան յոչնչէ արարեալ՝ կենդանիս եւ անմահս պահէ, նոյն եւ զմարմինս կարող էր կենդանի պահել՝ թե չէր առաջնոյ մարդոյն զԱստուծոյ հրամանն զընկեցեալ։

[84] Այլ զի Աստուած մահուան չէ պատճառ, վկայեսցէ ամենարուեստ իմաստունն, որ ասէ՝ եթե Աստուած զմահ ոչ արար, եւ ոչ խնդայ ընդ կորուստ մարդկան. այլ հաստատեաց Աստուած զմարդն յանեղծ-ութիւն ռպատկերք իւրոյ մշտնջենաւորութեանն, եւ նախանձու բանսարկուին եմուտ մահ յաշխարհ։

[85] Եւ դարձեալ ինքն իսկ ասէ. ես ասացի՝ թե աստուածք իցէք, եւ որդիք բարձրելոյ ամենեքին։ Այս ինքն՝ եթե ես զձեզ անմահս արարի, եթե կացեալ եիք յիմում հրամանին. բայց որովհետեւ ոչ կացէք յիմում պատուիրանին, դուք իբրեւ զմարդիկ մեռանիք, իբրեւ զմի յիշխանաց անկանիք. ես ոչ ընդ ձեր մահ կամեի, եւ ոչ ընդ իշխանին վատ խրատտուին անկանել։

[86] Այլ բնաւ իսկ, ասեն, ընդէ՞ր եմոյծ զնոսա ի կռիւս ընդ միմեանս։ Այսու զանձնիշխանութիւնն սատանայի եւ զմարդոյն կամին խափանել։ Զի Աստուած՝ որ աննախանձն արար զնոսա անձնիշխանս, ոչ կամէր թե որպէս զանասունս ի հարկէ վարիցին։ Եւ ապա անձնիշխանութիւնն այնուհետեւ չլինէր անձնիշխանութիւն։ Բայց Աստուած թեպէտ եւ ունէր իշխանութիւն ռզիւրոցք ռարարածոցնք զհանդէսն տեսանել, այլ ոչ ինքն դրդեաց զնոսա անկանել ընդ միմեանս։ Իբրեւ ետես զսատանայ նախանձու բորբոքեալ, թոյլ ետ անձնիշխանին ընդ անձնիշխանին ոգորել. քանզի գիտէր՝ եթե ոչ ինչ տկարագոյն է սորա անձնիշխանութիւնս քան զնորայն. եւ ոչ նա կանխագէտ, եւ սա ոչ կանխագէտ. եւ ոչ նա բռնաւոր, եւ սա տկար ոք։ Եւ զի չէր բռնաւոր ոք, յայնմանէ յայտ է՝ զի ցկինն պատրանաւք մատուցեալ հարցանէր, եւ ոչ բռնութեամբ զարհուրեցուցանէր։ Եւ զի չէր կանխագէտ, ասէ. զի՞նչ է այդ՝ զոր ասաց Աստուած, զի ի նմանէն ուսցի զհանգամանսն։

[87] Այսու զանձնիշխանութիւնն սատանայի եւ զմարդոյն կամին խափանել։ Զի Աստուած՝ որ աննախանձն արար զնոսա անձնիշխանս, ոչ կամէր թե որպէս զանասունս ի հարկէ վարիցին։ Եւ ապա անձնիշխանութիւնն այնուհետեւ չլինէր անձնիշխանութիւն։

[88] Բայց Աստուած թեպէտ եւ ունէր իշխանութիւն ռզիւրոցք ռարարածոցնք զհանդէսն տեսանել, այլ ոչ ինքն դրդեաց զնոսա անկանել ընդ միմեանս։ Իբրեւ ետես զսատանայ նախանձու բորբոքեալ, թոյլ ետ անձնիշխանին ընդ անձնիշխանին ոգորել. քանզի գիտէր՝ եթե ոչ ինչ տկարագոյն է սորա անձնիշխանութիւնս քան զնորայն. եւ ոչ նա կանխագէտ, եւ սա ոչ կանխագէտ. եւ ոչ նա բռնաւոր, եւ սա տկար ոք։ Եւ զի չէր բռնաւոր ոք, յայնմանէ յայտ է՝ զի ցկինն պատրանաւք մատուցեալ հարցանէր, եւ ոչ բռնութեամբ զարհուրեցուցանէր։ Եւ զի չէր կանխագէտ, ասէ. զի՞նչ է այդ՝ զոր ասաց Աստուած, զի ի նմանէն ուսցի զհանգամանսն։

[89] Դարձեալ եւ ի Յոբայ փորձանացն է ուսանել՝ թե չէ սատանայ բռնաւոր եւ կանխագէտ։ Զի եթե բռնաւոր ոք ինչ էր նա, ոչ յԱստուծոյ խնդրեալ առնոյր աւճան եւ ապա մխէր ի փորձութիւնսն։ Եւ եթե ռկանխագէտ էր, ոչ մատչէր փորձել. քանզի գիտէր՝ թե յորժամ ոչ կարէ յաղթել, յամաւթ լինելոց է։

[90] Նա եւ ի տէրունական իսկ ի փորձանացն իմանալի է՝ թե չէ կանխագէտ, այնու զի ասէր ինքն իսկ՝ թե որդի ես Աստուծոյ. եւ յայտ առնէր, թեպէտ եւ լուեալ էր ի մարգարէիցն՝—թե գալոց ռէ որդին Աստուծոյ, այլ զժամանակ գալստեանն ոչ գիտէր։ Եթե գիտացեալ էր՝ եթե արդարեւ որդին Աստուծոյ էր այն, որ նմա իբրեւ զմարդ երեւէր, ոչ փորձէր զնա եւ ոչ յամաւթ լինէր. որ թեպէտ եւ յաստուածեղէն զաւրութեանցն իմացաւ զգալուստ որդւոյն Աստուծոյ, եւ տագնապեալ աղաղակէր՝ թե գիտեմ զքեզ ով ես սուրբդ Աստուծոյ։ Դարձեալ՝ թե կանխագէտ ինչ ոք էր նա, ոչ գրգռէր զՀրեայսն՝ զնա ի խաչ հանել. թե՝ գիտացեալ էր՝ թե մահն Քրիստոսի ընկենոյր զնա յիշխանութենէ, ըստ այնմ զոր ասաց Տէրն՝ թե իշխան աշխարհիս այսորիկ ընկեսցի արտաքս, եւ դարձեալ՝ թե տեսանեի զսատանայ իբրեւ զփայլակն անկեալ յերկնից. եւ դարձեալ՝ թե իշխան աշխարհիս այսորիկ արդէն իսկ դատապարտեալ է. զի ցուցցէ թե եւ յիշխանութենէ անկաւ որ աստուածանալն կամեցաւ, եւ յաւիտենական դատաստանացն պարտական եղեւ։

[91] Արդ որովհետեւ վասն մահու եւ ցաւոց ի վերայ մարդոյն դնելոյ ցուցաւ յաստուածատուր գրոց՝ թե վասն անցանելոյ զպատուիրանաւն Աստուծոյ մտին յաշխարհ, ասասցուք եւ զայլ եւս զպատճառսն՝ վասն ռորոցք տարաժամ մահք լինին։ Բազում անգամ թերեւս չարիք ինչ մեծամեծք առաջի մարդոյն կայցեն, կամ նեղութիւնք՝ որոց ոչ կարէ ժուժալ, կամ փորձութիւնք՝ որոց ոչ լիցի բաւական տանել, Աստուած կանխագէտ եւ մարդասէր գթացեալ յիւր արարածն՝ տարաժամ մահուամբ զերծուցանէ զմարդն յայնպիսի չարեացն, ըստ այնմ զոր գիրն ասէ, թե յառաջ քան զչարն ժողովեսցի արդարն։ Դարձեալ եւ այլազգ եւս, առնին մահք տարաժամք զի յամենայն տիս եւ ի բոլոր ժամանակս պատրաստական մարդոյն գտեալ՝ չգեղծիցի յաստուածպաշտութենէ։

[92] Բայց թեպէտ եւ յանիծից մտին ցաւք յաշ-խարհ, սակայն են եւ այլ ինչ պատճառք։ Երբեմն վասն մեղաց. ըստ այնմ զոր ցանդամալոյծն ասաց Տէր՝ թե ողջացար, այսուհետեւ մի մեղանչեր։ Եւ հայեցեալ ընդ հաւատս մատուցանելեացն, ասէ ցմիւս անդամալոյծն՝ թե թողեալ լիցին քեզ մեղք քո. զի յայտ արասցէ, թե են ինչ ցաւք՝ որ վասն մեղաց լինին, եւ են ինչ ցաւք՝ որ ոչ վասն մեղաց։

[93] Որպէս յորժամ աշակերտքն հարցին զՏէր վասն կուրին՝ թե ո՞յր մեզ է վասն կուրութեանդ, դորա՞ թե ծնաւղաց իւրոց. եւ նա ասէ՝ թե ոչ դորա եւ ոչ ծնաւղաց իւրոց, այլ վասն փառացն Աստուծոյ՝ զի փառաւորեսցի ի դմա Աստուած։

[94] Եւ են ցաւք՝ որ ոչ վասն մեղաց են, եւ ոչ յԱստուծոյ ինչ ի փառս, այլ ի չկշռելոյ խառնուածոցն։ Քազնի մարդոյ մարմին ի չորից տարերց խառնեալ է, ի խոնաւութենէ, ի ցամաքութենէ, ի ցրտութենէ եւ ի ջերմութենէ։ Եւ թե մի ինչ պակասիցէ կամ յոլովիցէ, ցաւս գործէ ի մարմնին։ Եւ այն կամ ի շատ ուտելոյ եւ յըմպելոյ լինի, կամ ի սաստիկ պահոց, կամ յանխտիր կերակրոց, կամ յոյժ ի տաւթի աշխատելոյ, կամ կարի ի ցրտոյ լլկելոյ, կամ յայլոց ինչ այնպիսիեաց հակառակորդաց՝ որովք անհարթութիւնք ի մարմինս գործիցին։

[95] Եւ պատերազմաց սկիզբն յագահութենէ մարդկան եղեւ, ուստի յափշտակութիւնք սահմանաց են եւ գիւղից եւ աւտար քաղաքաց, ընչից եւ ստացուածոց։

[96] Նոյնպէս եւ պոռնկութիւնք՝ առ ի չկալոյ ի սահմանս ամուսնութեանն, զոր Աստուած ի բնէ կարգեաց՝ թե թողցէ այր զհայր եւ զմայր իւր, եւ երթիցէ զհետ կնոջ իւրոյ։ Զհետ կնոջ իւրոյ ասէ, եւ ոչ զհետ կանաց։ Զի եւ զառաջին սահման բնութեանն հաստատեսցէ, ասաց Տէր ի սուրբ աւետարանսն՝ թե զոր Աստուած զուգեաց, մարդ մի մեկնեսցէ։

[97] Եւ դիւահարութիւնք վասն հպարտութեան մարդկան լինին։ Քանզի եթե որդի ուրուք մտավարժ իցէ, գան ոչ ըմպիցէ. եւ որ չէն մտավարժ՝ բազում անգամ զծառայ այր առաջի նորա գան հարկանեն, զի ի նա հայեցեալ՝ ընդ այն լինիցի մտավարժ. ապա եթե եւ այնու եւս ոչ խրատիցի, ի նա իսկ մատուցանեն զտանջանսն։

[98] Այս ասացաւ վասն հարցանելոյ ոմանց, թե մեղաւորք վասն մեղաց տանջիցին ի դիւացն, տղայոցն անմեղացն ընդէ՞ր տիրիցեն դեւքն։

[99] Զամենայն մարդիկ յորդեգրութիւն կոչէ Աստուած, որպէս զԻսրայեղէ ասէր, որդի անդրանիկ իմ Իսրայէղ. եւ դարձեալ՝ թե որդիս ծնայ եւ սնուցի։ Թե առաքինեալքն ընդ աւրինաւք՝ որդիք կոչեին, ո՞րչափ եւս առաւել զորոց ասէ՝ թե ետ նոցա իշխանութիւն որդիս Աստուծոյ լինել։ Արդ քանզի իբրեւ յորդիս մատուցեալ է ի մեզ Աստուած խրատել, երբեմն հարկանէ առաջի մեր իբրեւ զծառայ՝ զանասուն մեր, եւ երբեմն զանդս եւ զայգիս. զի ընդ այն հայեցեալ՝ մտցուք ընդ լծով Աստուծոյ երկիւղին։ Ապա եթե այնու եւս ոչ խրատիցիմք, ի մեզ իսկ մատուցանէ զտանջանսն, կամ ցաւովք, կամ խեղութեամբք, կամ դիւաւք։ Տանջին եւ անմեղք՝ զի ի մտի կալցին այլքն զբան Իմաստնոյն՝ որ ասէ. թե արդարն հազիւ կեցցէ, ամբարիշտն եւ մեղաւորն ո՞ւր գտանիցին։ Եւ այն յայն սակս լինի՝ զի մի արդարն յարդարութենէն ծուլասցի, եւ մի մեղաւորն միշտ ի մեղսն կայցէ։ Եւ չէ այնմ պարտական Աստուած, այլ չարիք մարդկան ածեն զԱստուած այնպիսի տանջանաւք խրատել զմարդիկ։ Զի որպէս այլոց հաւատովք հաստատեաց զանդամալոյծն, եւ շնորհեաց նմա թողութիւն մեղաց, նոյնպէս եւ այլոց սակաւուց տանջանաւք՝ ածէ յերկիւղ եւ ի խրատ զբազումս։ Յո՞րժամ ռդիպիցիք անմեղաւք, եւ յո՞րժամ ռդիպիցիք մեղաւորաւք. որպէս ինքն միայն ճարտար գիտէ։ Եւ ոչ եթե ի դատապարտութիւն ինչ ոգւոց ռլինինք մարդոյն տանջանքն դիւաց, այլ առաւել եւս յարգահատութիւն. մանաւանդ՝ թե անմեղ ոք իցէ, եւ վասն այլոց երկիւղ ի միտս արկանելոյ՝ յայնպիսի տանջանս մատնիցի. զոր իբրեւ զմտրակ կախեալ ի մեծի տանս՝ ցուցանէ Աստուծոյ տեսչութիւնն, զի հայեցեալ ընդ այն բազմաց՝ ամփոփեսցին եւ մտցեն երկիւղիւ ընդ Աստուծոյ հնազանդութեամբ։ Եւ է երբեք՝ զի վասն մեղաց իսկ լինին այսպիսի տանջանք. եւ է երբեք՝ զի պատահարք պատահեն, եւ ապաւինեալք ի սրբոց մարտիրոսացն նշխարս՝ փրկին մարդիկ յայնպիսի տանջանաց, որով զաւրութիւնն Աստուծոյ՝ որ ի սուրբսն է՝ երեւի, եւ ինքեանք յոգիս ինչ ոչ վնասին։

[100] Այլ զի դեւ զդեւ ոչ հանէ, զայն Տէրն իսկ յայտ արար, թե սատանայ, ասէ, զսատանայ հանէ, ապա ուրեմն բաժանեալ է յանձնէ իւրմէ. այլ ես, ասէ, հոգւով Աստուծոյ հանեմ զդեւս։ Եւ ընդէ՞ր ինքն որ Աստուածն էր՝ ասէր, հոգւով Աստուծոյ հանեմ զդեւս, այլ զի մարդկան ուսուսցէ, եթե ոչ արժանաւորք շնորհաց հոգւոյն սրբոյ լինիցին, ոչ կարեն հանել զդեւս. որպէս առաքեալքն եթե ոչ նախ առին իշխանութիւն ի Տեառնէ, ոչ կարեին հանել զդեւս։

[101] Նա եւ նմին իսկ, որ ի տանջանսն իցէ, ետ իշխանութիւն հանելոյ զդեւն. ասէ, այդ ազգ ոչ ելանէ իւիք՝ եթե ոչ պահաւք եւ աղաւթիւք։ Ոչ եթե մի ինչ ազգ իցէ դիւաց՝ որ պահաւք եւ աղաւթիւք ելանիցէ, եւ այլքն ոչ, այլ ամենայն իսկ գունդքն դիւաց ի պահոց եւ յաղաւթից փախստական գնան։

[102] Այլ կախարդք, ասեն, յղեն դեւս եւ հանեն զդեւս։

[103] Զի կախարդք զդեւս ոչ կարեն հանել՝ բաւական է մեզ հաւանեցուցանելոյ բանն Տեառն, զոր ասաց՝ թե սատանայ զսատանայ ոչ հանէ։ Զի կախարդն եթե հանէր, ապաքէն դիւաւք հանէր. եւ զդիւէ ասաց Քրիստոս՝ թե դեւ զդեւ ոչ հանէ։ Ապա յայտ է՝ թե այլազգ իմն իրք լինին, որպէս ի նոցանէն իսկ ելեալ է բանն՝ եւ ոչ ի մէնջ։

[104] Ասեն. հանել չկարեն, բայց անդէն կապել մարթեն, զի հանապազ խեղդ ընդ անձն ռհոգւոյք մարդոյն դեւն լինիցի։

[105] Եւ այն յԱստուծոյ արժանիցն յիրաւի լինի. զի եթող ոմն զԱստուած, զսուրբս, զպահս, զաղաւթս, եւ ի կախարդն՝ որ եւ ռանձին չկարէ աւգնել՝ ապաւինեցաւ։ Զի ո՞ ոք ի կախարդաց անցաւ եւ անդեւ եւ անմահ իցէ։

[106] Նա եւ տեսանեմք իսկ զկախարդսն միշտ ծնկեալս ի դիւացն, եւ մանաւանդ մոլիքն <ծնկին>։ Զի նախ ինքեանք դիւահարին, եւ ապա այլոց իմն իմն խոստանան տալ, որ չիցէ ի ձեռս՝ ոչ նոցա եւ ոչ դիւացն, որոց բանիւ խաւսին տալ ինչ ումեք, բայց միայն Աստուծոյ՝ որ արարիչն եւ տուիչն է։

[107] Եւ արդ քան անդէն կապել կախարդացն զդեւն՝ որպէս ասենն, եւ խեղդ ընդ անձն միշտ ռոգւոյք մարդոյն առնել, լաւ էր թե յայտնէր, եւ սրբովք աղաչեցեալ զԱստուած՝ աւգնականութիւն գտանէր բուժելոյ ի չարէն։

[108] Այլ մեք ասեմք, թե մտանելոյ ի մարդ չունի իշխանութիւն՝ առանց Աստուծոյ թուլացուցանելոյ։ Եւ այնր պէսպէս պատճառք են, որպէս ինքն միայն գիտէ. եւ յայտ անտի է՝ զի յորժամ ի խոզից երամակն մտաբերեցին մտանել, ոչ կարացին մտանել՝ եթե ոչ նախ ի Քրիստոսէ առին հրաման։ Եւ յորժամ զՅովբն կամեցաւ փորձել սատանայ, ոչ իշխեաց ժտել՝ եթե ոչ նախ յԱստուծոյ առ հրաման փորձելոյ։ Եւ զՅուդայէ ասէ՝ թե ընդ պատառոյն եմուտ սատանայ։ Զի թե չէր Քրիստոսի թուլացուցեալ եւ սատանայի՝ որ գրգռէրն, եւ Յուդայի՝ որ վասն կծծութեան եկն յայն, ոչ իշխէր մտանել ի նա։ Այլ վասն յանդիմանելոյ զանձնիշխանութիւն երկոցուն՝ թուլացոյց ըստ կամաց երկոցունց։

[109] Նա եւ մինչ դեռ տանջին իսկ ոմանք ի դիւէ, եթե ոչ յԱստուծոյ տեսչութիւն լինէր նմա, չարաչար մահուամբ սատակէր։

[110] Նա եւ զպաշտաւնեայսն իսկ իւրեանց՝ եթե ոչ Աստուծոյ սաստ պահէր, ազգի ագզի խեղութեամբք խեղեին, եւ անհնարին մահուամբք սպանանեին։ Բայց վասն զի ոչ են ձեռնհաս, ոչ իշխեն յայնպիսի իրս մտաբերել։ Եւ այս յայտ անտի է, զի թեպէտ եւ կանխաւ գիտէ Աստուած՝ թե ոմն կռապարիշտ լինելոց է, ոմն կախարդ, եւ ոմն սպանող, ոչ արգելու զնկարել սաղմիցն նոցա, եւ զփչումն հոգւոցն նոցա, զի նորա բարերարութիւնն երեւեսցի, եւ նոքա յիւրաքանչիւր անձնիշխանութեանն պարտաւորեսցին։

[111] Եւ յայտ է՝ թե որպէս առնելոյն ինքն տէր է, նոյնպէս եւ ի դարմանսն վայելեցուցանելոյ, եւ ի լլկանաց չարին ապրեցուցանելոյ. զի ոյր իւր ինչ ոք է՝ յիւրն զընդայ եւ խնայէ, եւ որ ոչ է իւր, նա զաւտարին աւցտէ եւ ցրէ։ Որպէս ասէ յաւետարանին՝ թե գայլ ոչ վասն այլ իրիք գայ, այլ զի յափշտակեսցէ եւ ցրուեսցէ։

[112] Այլ ճշմարտից հաւատացելոց ոչ սատանայ փորձութեամբքն կարէ ստնանել, եւ ոչ կախարդք դիւաւք. որպէս ինքն Տէրն ասաց ցիւր աշակերտսն՝ եթե ահա ետու ձեզ իշխանութիւն կոխել զաւձս եւ զկարիճս, եւ զամենայն զաւրութիւն թշնամւոյն։ Եւ դարձեալ՝ թե նշանք հաւատացելոց այս են. զդեւս հանիցեն, եւ աւձս ի ձեռն առցեն, եւ զդեղ մահու ըմպիցեն, եւ ոչ մեղանչիցէ։

[113] Եւ միանգամայն իսկ ասացեալ, թե անմեղի ումեք ոչ դեւք մեղանչել կարեն, եւ ոչ գազանք սպանանել յաւժարեն, որպէս ոչ Դաիէլի գազանքն վնասեցին, եւ ոչ երից մանկանցն հուր հնոցին. որպէս առաջնոյ մարդոյն՝ մինչ չեւ յանցուցեալ էր՝ հնազանդ եին, եւ ոչ մեղանչականք. եւ որպէս առ առաքելովքն վատթարեալ էր սատանայ, մինչեւ կախարդացն յահէ նշանացն՝ զոր առնեին՝ բերել զգիրս կախարդանացն զծանրագինս՝ եւ այրել առաջի առաքելոցն, եւ դիւացն աղաղակել՝ թե դոքա են ծառայք Աստուծոյ բարձրելոյ. որոց նշանաց նշխարք՝ եւ այժմ ի սուրբ եպիսկոպոսս եւ ի ճշմարիտ վանականս երեւին. եւ զայնր զփորձ ոչ միայն քրիստոնեայք, այլ եւ հեթանոսք եւ մոգք գիտեն։

[114] Բայց եւ զայն եւս պարտիմք գիտել, թե եւ հրեշտակք եւ դեւք եւ ոգիք մարդկան անմարմինք են։ Զի զհրեշտակաց ասէ՝ արար զհրեշտակս իւր հոգիս, եւ զպաշտաւնեայս իւր բոց հրոյ։ Հոգիս կոչէ զնոսա վասն արագութեանն, որպէս զի ասիցէ՝ թե քան զհողմս թեթեւք են, քանզի ոգւոյ եւ հողմոյ անուն եբրայեցերէն եւ յունարէն եւ ասորերէն նոյն է. նա թե եւ հայերէն ոք մանր միտ դնիցէ՝ նոյնպէս գտանի։ Յորժամ տագնապեալ ոք յումեքէ իցէ՝ ասէ, չետ ոգի կլանել, չետ ոգի առնուլ, եւ այնու զաւդոյս՝ զոր միշտ ծծեմք՝ յայտ առնէ։ Եւ բոցեղէնս կոչէ զնոսա վասն սաստկութեանն. որպէս այլուր ասէ, հզաւրք են զաւրութեամբ առնել զկամս նորա. այլ ոչ եթե ի բնութենէ հողմոյ եւ հրոյ են։ Զի եթե ի բնութենէ հողմոյ եւ հրոյ եին, ապա եւ նոքա յիրաւի մարմնաւորք կոչեին եւ ոչ անմարմինք։ Քանզի որ մարմնաւոր է՝ ի չորից հիւթից յաւդեալ է, որպէս մարմինք մարդկան եւ բնաւ անասնոց. եւ որ ինչ անմարմին է՝ նա պարզ բնութիւն է, որպէս հրեշտակաց եւ դիւաց եւ ոգւոց մարդկան։

[115] Եւ արդ ո՞ւր իշխիցեն շշնջել, որք ասեն՝ եթե հրեշտակք ընդ կանայս ամուսնացան, զի նոքա հրեղէնք կոչին, եւ մարդիկ խոտեղէնք, որպէս մարգարէն ասէ՝ թե ամենայն մարմին խոտ է։ Ուստի յայտ իսկ է՝ թե ի հրոյ խոտոյ ոչ ամուսնութիւն լինի, այլ ծախումն։

[116] Եւ երեքեան ջոկքս այսոքիկ, քանզի համ-աբնեայք են, նմանագոյնս եւ նովին իսկ անուամբ անուանին։ Ասի հրեշտակ ոգի, այլ ոգի հարկաւոր՝ որ է հնազանդ եւ կամակատար։ Ասի եւ դեւ ոգի, այլ ոգի չար վասն անհնազանդութեանն եւ ապստամբութեանն. զոր թեպէտ եւ ի մեր լեզու՝ այս չար ասեմք, եւ որպէս ի խտրանաց հարցն մերոց առաջնոց, ըստ սովորութեան ի մեզ կարգելոյ, այլ գիտեմք՝ եթե այսն հողմ է, եւ հողմն՝ ոգի, ըստ յառաջագոյնն ասացելոյ։ Քանզի յորժամ մեք ասեմք՝ թե սիք շնչէ, ստորնեայք ասեն՝ այս շնչէ. եւ վասն տարածութեանն միայն եւ արագութեան կոչին հրեշտակք եւ դեւք եւ ոգիք մարդկան՝ ոգեղէնք, որ է հողմեղէնք։ Որպէս վասն սաստկութեանն բոցեղէն կոչին հրեշտակք, նոյնպէս եւ վասն արագութեանն եւ տարածութեան հոգեղէնք, որ է հողմեղէնք. բայց ռբնութիւն նոցա ի վեր է քան զհողմ եւ քան զհուր, եւ նուրբ եւ արագ քան զմիտս։

[117] Եւ չեն ինչ զարմանք՝ թե նոքա մերոց դրացեաց արարածոց անուամբքս անուանին, ուր եւ նոցա արարիչն ոչ գարշի այնպիսի անուանս զինքեամբ առնուլ՝ վասն իրիք իրիք տեսչութեանց։ Կոչի Աստուած հոգի, այլ կայ ընտրութիւն ի միջի։ Ասէ, Աստուած հոգի կենդանի է. որ է կենարար։Կոչի եւ հուր. ըստ այնմ՝ թե Աստուած քո հուր ծախիչ է։ Եւ արդ տեսցուք՝ թե հո՞ւր միայն ծախիչ իցէ Աստուած։Նա աւանիկ նորին հոգւոյ միւսով մարգարէիւ յայտ արարեալ՝ թե լոյս է. ըստ այնմ՝ թե Տէր լոյս իմ եւ կեանք իմ, ես յումէ՞ երկեայց։ Եթե հուր ծախիչ եւեթ էր, զիա՞րդ կոչէր լոյս կենարար։ Ոչ ապաքէն յայտ է՝ թե ուր սաստկութիւնն պիտոյ է, անդ հուր կոչի, եւ ուր քաղցրութիւն՝ անդ լոյս կենարար։ ռԱյլք ինքն ի վեր է քան զհուր եւ քան զլոյս. եւ այլ ինչ բազում անուանս առնու զինքեամբ վասն պէսպէս դարմանից։

[118] Եւ յորժամ երեւել սրբոց իւրոց կամէր, ոչ այլով իւիք կերպարանաւք՝ այլ միայն մարդոյ կերպարանաւք, զոր ըստ իւրում պատկերին արար, յայտնէր. եւ այն ոչ վայրապար ինչ լինէր, այլ զի զառաւել սէրն իւր՝ զոր ընդ մարդկան ունէր՝ ցուցանիցէ։ Եւ դարձեալ՝ զի յառաջագոյն կրթեսցէ զմարդիկ ածել ի գիտութիւն. զի, յորժամ զորդին իւր իբրեւ զմարդ յաշխարհ առաքեսցէ, մի աւտարոտի ինչ զիրսն համարեսցին. մանաւանդ, զի գիտիցեն՝ թե ինքն իսկ այն կերպարանաւք յայտնէր։ Որպէս իջեալ ի դրախտն առ Ադամ՝ ոտնաձայն իբրեւ զմարդ առնէր։ Եւ եկեալ Որդւոյ առ Աբրաամ երկուք հրեշտակաւք, արժանի առնէր ճաշ ի վրանի նորա ուտելոյ։ Եւ ի խաւսս մատուցեալ ի լերինն ընդ Աբրահամու, զերկուս պատանիս իւր՝ զհրեշտակս մարդկա-կերպեալս՝ ի Սոդոմ առ գեղեցիկ ասպնջականն առ Ղաւտ արձակէր։ Եւ հրացուցեալ եւ չայլայլեալ զհրեշտակն ի մորենւոջն, ի մարդկեղէն բարբառ ածեալ, տայր ընդ նախընծայացելոյ առնն Աստուծոյ ընդ Մովսեսի խաւսել։ Եւ այրակերպեալ զզաւրավարն իւր զՄիքայէլ, զաւրագլխին իւրում Յեսովայ ի դաշտին ցուցանէր։ Եւ առաքեալ հրեշտակ ի տուն Մանուէի խաւսել ընդ նմա, մարդկաւրէն ընծայեցուցանէր։ Եւ երբեք երբեք գրեթե մարդացեալ իսկ՝ բերան ի բերան, ձեռն ի ձեռն ընդ բարեկամին իւրում ընդ Մովսեսի խաւսէր։ Եւ առնն թագաւորի ընդ սրտի իւրում գտելոյ, թախծելոյ ի հարուածոցն, հրեշտակ ի կերպարանս մարդոյ սուսեր ի ձեռն ցուցանէր։ Եւ Եզեկիէլի հրատեսիլ եւ բոցալեզու ի կառս, ազգի ազգի կերպարանաւք յաւդեալ, եւ կառավար մարդկակերպարան երեւեցուցանէր. եւ քերոբէս ազգի ազգի գազանաւք յաւդեալ, եւ ձեռն ձգեալ իբրեւ զմարդոյ քրոբէի ի միջոյ քրոբէից ցուցանէր։ Եւ իւր իսկ երբեմն իբրեւ զհինաւրեայ, երբեմն իբրեւ զմատաղաւրեայ, վասն այլ եւ այլ տեսչութեանց կերպարանեալ՝ ցանկալւոյ առնն երեւէր։ Եւ այնպէս իւր եւ իւրոց ծառայիցն նոյնգունակ երեւելով՝ զառաւել սիրոյն, զոր ընդ մարդոյն ունէր, յայտ առնէր։

[119] Այս ամենայն ասացաւ, զի ցուցցի թե որ ինչ երեւի՝ ռմարմնաւոր է, եւ որ ինչ ոչ երեւի՝ անմարմին։ Եւ ի մարմնաւորացն են որ թանձրամարմինք են, եւ են որ անաւսրամարմինք. որպէս Առաքեալ ասէ՝ թե այլ մարմինք երկնաւորաց են, եւ այլ մարմինք երկրաւորացս։ Երկրաւորաց՝ մարդկան եւ անասնոց, թռչնոց եւ սողնոց. եւ երկնաւորաց՝ արեգական եւ լուսնոյ եւ աստեղաց։ Եւ զի զնոցանէ ասէ, եւ ոչ զհրեշտակաց, անդէն զնովիմբ ածեալ ասէ՝ թե այլ փառք արեգական են, եւ այլ փառք լուսնի։ Եւ միանգամայն իսկ ասացեալ՝ թե որ ինչ ի զգայնոցս շաւշափի կամ զննի կամ ազդի՝ այն մարմնաւոր է, եւ որ զգայնոց ոչ ազդի՝ անմարմին։ Նուրբ է տարր լուսոյ, այլ զի ակամբ զննի՝ մարմնաւոր է. նուրբ է տարր աւդոյ, այլ ցրտութեամբն ազդի մարմնոյ՝ մարմնաւոր է. նուրբ է տարր հրոյ, այլ զի ջերմութեամբն ազդի մարմնոյ՝ մարմնաւոր է. նոյնպէս եւ ջրոյ՝ որ քան ռզկէտսնք նրբագոյն է, եւ քան զթեթեւսն թանձրագոյն։

[120] Եւ արդ քանզի անմարմինք են հրեշտակք եւ դեւք, յայն սակս եւ ծնունդք ոչ գոն նոցա։

[121] Այլ, ասեն, համբարուաց ծնունդք են եւ մեռանին։

[122] Նախ զայն տեսցուք, թե բնաւ գուցե՞ն այլ ինչ արարածք բանաւորք քան զհրեշտակս եւ զդեւս եւ զմարդիկ։ Եւ ապա եկեսցուք յայնր ի քնին, թե իցե՞ն ի դիւաց կէսք մարմնաւորք եւ կէսք անմարմինք։ Զի չիք ինչ արարած բանաւոր արտաքս քան զայս երիս ջոկս, զհրեշտակաց, զդիւաց եւ զմարդկան, յամենայն աստուածատուր գրոց եւ ի բնութենէ արարածոց յայտնի է։ Բայց թեպէտ եւ ասին ինչ անուանք ի գրոց յուշկապարկաց կամ համբարուաց կամ պարկաց, ըստ կարծեաց մտաց մարդկան ասին, եւ ոչ ըստ բնութեան։ Քանզի դիւաց է կերպարանս կերպարանս ցուցանել, եւ մարդիկ ըստ կերպարանացն անուանս դնեն։ Որպէս յորժամ քաղաքք եւ գեւղք աւերեսցին, եւ անդ դեւք բնակիցեն, եւ կեղծս ի կեղծս յայտնիցին, եւ մարդկան ըստ կեղծեաց նոցա անուանս եդեալ՝ զոմն յուշկապարիկ, զոմն պարիկ, զոմն համբարու կոչիցեն. նոյնպէս եւ գրոց ըստ մարդկան կարծեացն եկեալ՝ առ ի ռնշանակելոյ զսաստկութիւն աւերածի աշխարհին, զյուշկապարկաց ասեն բնակել յաւերակսն, զոր յոյն լեզու իշացուլս ասէ։ Արդ ցուցցե՞ն թե գտանիցին իշացուլք ի Բաբելոնի. ապա ուրեմն յայտ է՝ եթե անուանք առանց անձանց են յուշկապարկաց եւ իշացլուց. եւ գիրք ըստ սովորութեան մարդկան կարծեաց եկեալ, նոյնպէս անուանեցին՝ առ ի զաւերն Բաբելոնի նշանակելոյ, … իբրեւ զծովացուլն՝ զոր ի կովէ ելեալ ասեն, եւ զպայն իմն ի մարդկանէ, եւ զառլեզն ի շանէ։ Եւ այն ոչ եթե անձինք ինչ են, այլ անուանք զբանգտանաց, եւ բաջաղանք մոլորելոց մտաց ի դիւաց։ Զի ի մարմնաւորէ աներեւոյթ ինչ ոչ ելանէ, որպէս ոչ յաներեւութե իմեք մարմնաւոր։ Ոչ երբեք ի մարդկանէ ելեալ պայն՝ եթե ռերէս արածիցէք եւ ոչ ի կովուց ծովացուլն ելեալ՝ եթե ի ծովակս բնակիցէ։ Զի մարմնաւորի չէ հնար՝ թե ի ջուրս կեցէ, որպէս ոչ ջրականին՝ թե ի ցամաքի կեցէ. եւ ոչ ի շանէ ինչ ելեալ, եթե ընդ աներեւոյթ զաւրութիւնս ինչ կեցէ, եւ յորժամ վիրաւոր ոք անկեալ ի պատերազմի դնիցի՝ թե լիզիցէ եւ ողջացուցանիցէ. այլ ամենայն՝ առասպելք են, եւ պառաւաց դրդջիւնք, եւ մանաւանդ թե ի դիւաց իսկ մոլորութենէ։

[123] Այլ եւ վիճեալ եւս պնդին ի բանիցն վերայ։ Մին ասէ՝ թե ի մերում գեաւղ ռծովացուլս կովք գործեաց, եւ զգոչիւնն հանապազ մեք լսեմք ամենեքեան։ Եւ միւսն ասէ. զպայն իսկ իմ աչաւք տեսեալ է։

[124] Միթե եւ զարալիզէ՞ն եւս ոք կարիցէ ասել՝ թե եւ զայն ուրուք տեսեալ իցէ։ Եւ եթե յառաջին ժաման-ակսն արալէզք լիզեին զվիրաւորս եւ ողջացուցանեին, արդ ընդէ՞ր ոչ լիզիցեն եւ ողջացուցանիցեն։ Ոչ նոյն պատերազմունք են, եւ նոյնպէս վիրաւորք անկանին։

[125] Այլ յայնժամ, ասեն, դիւցազունք եին։

[126] Եւ մեք զդիցն իսկ պահանջեսցուք ի նոցանէ։ Մարմնաւորք եին արդեաւք դիքն, թե անմարմինք։ Եթե մարմնաւորք եին, յայտ է՝ եթե մարդիկ եին, եւ զմարդկան ուրուականս, ի պաշտաւն առեալ՝ դիս անուանեն։ Ապա եթե անմարմինք եին, չէր մարթ անմարմնոցն ընդ կանայս մարմնաւորս ամուսնանալ։ Զի եթե այնմ հնար ինչ էր, ոչ երբեք դադարէր սատանայ ի կանաց սատանայածինս ծնուցանել։ Զի որ անմարմին ոք է, նա եւ անսերմն է. վասն զի սերմն մարմնաւորաց է, եւ ոչ անմարմնոց. եւ առանց սերման ի կնոջէ ծնանել միումն եւեթ մարթ եղեւ՝ որ արարիչն է բնութեան մարմնոյ. եւ որպէս կամեցաւ, կարող եղեւ ի կուսէ ծնանել առանց ամուսնութեան։ Ուստի ամենայն իմաստնոց արտաքնոց յիւրաքանչիւր դիցն տկարութիւն հայեցեալ, չիշխեցին ասել՝ թե ի կնոջէ ոք առանց ամուսնութեան ծնաւ։

[127] Եւ որպէս ոչ գոն ծնունդք դիւաց, նոյնպէս եւ ոչ մահ։ Թէպէտ եւ անմահ բնութեամբ աստուածութիւնն եւեթ է՝ որ մշտնջենաւորն է, եւ ոչ յումեքէ առեալ սկիզբն լինելոյ, այլ եւ սկզբնաւորացն եւ բանաւորաց պարգեւեաց աննախանձ զանմահութիւն, զհրեշտակաց եւ զդիւաց ասեմ, եւ զոգւոց մարդկան։ Յորոց մարդիկ, քանզի յերկուց բնութեանց են՝ — ի մարմնաւորաց եւ յանմարմնոց, — յիրաւի սերին ծննդեամբ, եւ գան յաճումն ամուսնութեամբ. եւ մեռանին, — մարմնովք եւ ոչ ոգւովք, — վասն պատուիրանազանցութեանն։ Այլ հրեշտակք եւ դեւք ոչ յաւելուած ծննդեամբ առնուն, եւ ոչ պակասութիւն մահուամբ. այլ որպէս հաստատեցանն՝ նոյնպէս եւ նովին թուով կան, առանց յաւելուածոյ եւ նուազութեան։

[128] Եւ ոչ այլ ինչ արարած գոյ՝ որ կարիցէ ի կերպարանս կերպարանս լինել, որպէս զվիշապացն եւ զնհանգացն համբաւեն. այլ միայն հրեշտակք եւ դեւք՝ որ կարող են զաւդս գնդել եւ պարզել, եւ ազգի ազգի կերպարանս երեւեցուցանել։

[129] Այլ եւ վիշապք, ասեն, եւ նհանգք կեղծս ի կեղծս լինին. յորոց մին անձնաւոր է եւ միւսն ոչ անձնաւոր։

[130] Վիշապն՝ որ մարմնաւոր է, զիւր կերպ-արանսն ոչ կարէ փոխել։ Զի եթե հնար ինչ էր մարմնաւորաց զկերպարանս փոփոխել, նախ մարդ՝ որ առաւել քան զնոսա է՝ փոխէր զկերպարանսն յինչ եւ կամէր։ Այլ որպէս մարդոյն չէ հնար փոխել ի կերպարանս ինչ՝ յոր եւ կամիցի, նոյնպէս եւ ոչ վիշապին։

[131] Նա եւ ոչ նհանգ ինչ անձնաւոր գոյ. բայց եթե դեւ ի տեղիս բնակեալ իցէ, եւ մերթ կերպարանիցի, եւ մերթ վնաս գործիցէ։

[132] Եւ ոչ վիշապք զտոհմականս արդեանց կրեն. եւ ոչ գրաստ գոյ նոցա՝ եթե զարդիւնս ի կալոց ուրեք կրիցեն. եւ ի զուր է կա՛լ կա՛լն ասել ումեք ի կալս՝ եւ ոչ ա՛ռ ա՛ռ։ Զի վիշապն որ ինքն գրաստ է, այնու զի անասուն եւ անխաւսունն է, զիա՞րդ՝ որ ինքն գրաստ է՝ զայլ գրաստ վարիցէ։

[133] Զի վիշապի այլազգ ինչ բնութիւն չէ՝ եթե ոչ աւձի, այն յայտ իսկ է։ Եւ զաւձ յաղթանդամ, կամ զգազան ինչ ծովածին, կոչեն գիրք վիշապ։ Որպէս զմարդ յաղթանդամ հսկայ անուանեն, նոյնպէս եւ զաւձ ցամաքային անճոռնի, եւ զգազանն ծովական լեռնաձեւ, զկիտացն ասեմ եւ զդելփինաց, վիշապս անուանեն. ըստ այնմ՝ թե դու ջաղջախեցեր զգլուխ վիշապացն ի վերայ ջուրց, եւ ետուր կերակուր ժողովրդոց Եթեովպացւոց։ Տեսանե՞ս, զի զձկունս մեծամեծս ծովածինս՝ վիշապս կոչեն գիրք. եւ յայտ անտի է՝ թե զձկանց ասէ, այնու եթե ետուր կերակուր ազգաց Եթեոպացւոց. թեպէտ եւ աստ այլք ի սատանայ առակեցին զվիշապն, որպէս եւ զայն՝ զոր Յոբն գրեալ է։ Եւ այլ ինչ ոչ են վիշապք՝ բայց կամ աւձք մեծամեծք ցամաքայինք, կամ ձկունք անարիք ծովականք, զորոց ասեն, թե լեռնաբերձք մեծամեծք են։ Եւ որս եւ կերակուր նոցա մանր ձկունք են, որպէս աւձից մեծամեծաց մանր մանր ինչ ճճիք կամ անասունք։

[134] Եւ ոչ որս երբեք՝ որպէս մարդկան՝ արարեալ վիշապաց, կամ առնիցեն. եւ ոչ տաճարք իբրեւ մարդկան են նոցա ի բնակութիւն։

[135] Եւ ոչ զոք ի թագաւորազգեաց եւ ի դիւց-ազանց ունին կապեալ առ իւրեանս կենդանի. զի կենդանիք ի մարմնաւորաց երկուն եւեթ կան, Ենոք եւ Եղիա։

[136] Այլ որպէս զԱղեքսանդրէ խաբեին դեւք՝ կենդանի կայցէ, որոց ըստ եգիպտական հնարողութեանն կապեալ արկեալ կախարդանաւք զդեւ ի շիշ, կարծեցուցանեին թե Աղեքսանդրոս կենդանի իցէ եւ մահ խնդրիցէ. եւ գալուստն Քրիստոսի խայտառակեաց զխաբէութիւնն, եւ եբարձ ի միջոյ զգայթակղութիւնն, նոյնպէս եւ մոլորութիւնն դիւաց խաբեաց զդիւցապաշտս Հայոց, եթե զոմն Արտաւազդ անուն արգելեալ իցէ դիւաց, որ ցայժմ կենդանի կայ, եւ նա ելանելոց է եւ ունելոց զաշխարհս. եւ ի սնոտի յոյս կապեալ կան անհաւատք, որպէս եւ Հրեայք՝ որ ի զուր ակնկալութիւն կապեալ կան, եթե Դաւիթ գալոց է՝ շինել զԵրուսաղէմ եւ ժողովել զՀրեայս, եւ անդ թագաւորել նմա նոցա։

[137] Եւ այնպէս ջանայ սատանայ՝ զի զամենայն ոք ի բարւոք ակնկալութենէ վրիպեցուսցէ, եւ ի սնոտի յոյս կապիցէ։ Մեծացուցանէ յաչս մարդկան զվիշապս, զի յորժամ ահագինք երեւեսցին ոմանց՝ առնուցուն զնոսա ի պաշտաւն։ Կարծեցուցանէ թե եւ նհանգք ինչ իցեն գետոց, եւ շահապետք վայրաց։ Եւ յետ կարծեցուցանելոյ ինքն կերպարանի կամ ի վիշապի կերպարանս կամ ի նհանգի իմն եւ ի շահապետի, զի այնու զմարդն յիւրմէ արարչէն թիւրեսցէ։

[138] Զի եթե էր ինչ նհանգն անձնաւոր, ոչ երբեմն ի կնոջ կերպարանս երեւէր, եւ երբեմն փոկ լինէր եւ լուղորդաց ընդ ոտս անկեալ՝ հեղձուցանէր. այլ կամ կինն կին կայր, կամ փոկն՝ փոկ։ Նոյնպէս՝ եւ զոր շահապետ վայրաց կոչեն, ոչ մերթ մարդ երեւէր եւ մերթ աւձ, որով եւ զաւձապաշտութիւնն հնարեցաւ յաշխարհ մուծանել։ Նոյնպէս եւ վիշապն ոչ մի անգամ աւձաձեւ երեւէր, եւ միւս անգամ մարդկակերպ, որպէս յառաջ-ագոյնն իսկ ասացաւ՝ թե որ մարմնաւոր ինչ է, յայլ կերպարանս չկարէ փոխել։

[139] Այլ թե ի կալս ջորիք եւ ուղտք երեւիցին, դիւաց կերպարանք են այն, եւ ոչ վիշապաց։ Եւ եթե ի դաշտս երագազանք ձգիցին, եւ հեծեալք իբրեւ զմարդիկ զհետ երէոյ արշաւիցեն, կեղծիք դիւաց են եւ ոչ ճշմարտութիւն ինչ իրաց։ Եւ եթե ի գետս ի կանաց ինչ ի կերպարանս երեւիցին, սատանայի կերպարանք են։

[140] Քանզի նհանգ ինչ անձնաւոր չիք, եւ ոչ ի մարդ իբրեւ զդեւ մտանէ վիշապ, որպէս ոմանք ի շչելոյ դիւահարին կարծեցին, քանզի մարմնաւորի ի մարմնաւոր չէ հնար մտանել։ Եւս եթե բառնայցի, ոչ եթե եզամբք ինչ անուանելովք՝ այլ ծածուկ զաւրութեամբ իւիք յԱստուծոյ հրամանէ, զի մի շոգին մարդոյ կամ անասնոյ մեղանչիցէ։ Որպէս որ բասիլիսկոսն կոչի ազգ ինչ աւձից՝ հայելով միայն սատակէ զմարդ կամ զանասուն. ուստի յորժամ ի ջրհորս գտանիցի՝ ճրագ առեալ իջանեն ի ներքս ըմբռնել, զի հայեցեալ ընդ ճրագն՝ ոչ մեղանչիցէ մարդոյն աւձն։

[141] Այլ մեք ըստ գրոց սրբոց զհրեշտակս արբանեակս գիտեմք յաւգնականութիւն մարդկան, ազգաց եւ թագաւորութեանց. ըստ այնմ զոր ասեն՝ թե կացոյց սահմանս ազգաց ըստ թուոյ հրեշտակացն Աստուծոյ։ Եւ դարձեալ այնու զոր ասէ յաւետարանի, թե մի արհամարհէք զմի ի փոքրկանց, զի հրեշտակք նոցա հանապազ տեսանեն զերեսս հաւր իմոյ՝ որ յերկինս։ Այսպէս իմն երեւի՝ թե իւրաքանչիւր մարդոյ հրեշտակ առանձինն պահապան կայցէ. թեպէտ եւ այլք զաղաւթից կարծեցին ասացեալ ի Տեառնէն, որպէս թե աղաւթք նոցա՝ որ հանապազ մտանեն առաջի Աստուծոյ՝ կոչին հրեշտակք։ Այլ եւ Առաքեալ ասէ. ո՞չ ամենեքեան հոգիք հարկաւորք են առաքելացուք ի սպասաւորութիւն վասն այնոցիկ, որ ժառանգելոցն են զփրկութիւն. որ ի հարկի նմա կան, եւ փրկութեան սատարք մեզ լինին։

[142] Այլ թե սատանայ է, ասեն, գրգռիչ չարեաց, յայլս արարածոցն ընդէ՞ր մաղթե զերկրպագութիւն հեթանոսութեան, եւ ոչ յինքն միայն կորզիցէ։

[143] Զի բամբասեալ ի չարութիւն է սատանայ, այն ամենեցուն յայտնի է։ Արդ եթե իւր միայն խնդրէր զպաշտաւնն, վաղվաղակի խրտուցանէր զպաշտաւնեայսն իւր, այնու զի չար եւ չարչարիչ կարծիցի նոցա։ Այլ յաւժարեցոյց զկէսսն՝ լուսաւորաց երկիր պագանել, եւ զայլս՝ աւդոյ եւ հրոյ երկրի եւ ջրոյ եւ ռհասարակացք եւ փայտից եւ քարանց, մինչեւ աւձից եւ գազանաց եւ ճճեաց անգամ. զի միայն զնախանձն՝ զոր ի մտի եդեալ էր գոռալոյ ընդ մարդոյն՝ կատարեսցէ։ Եւ արդ մի ինչ վերտեսցին, որ արարածոցն երկիր պագանեն՝ թե զսատանայի զկամս ոչ առնիցեն։ Զի արարածոց պաշտաւն մատուցանելոյ վարդապետ այլ ոք չէր, բայց միայն սատանայ։ Եւ արդ զիա՞րդ կարիցեն նզովել զսատանայ, որք զկամս նորա կատարեն։ Զի եթե որք զճշմարիտն Աստուած պաշտեն, եւ վարուք ինչ զեղծիցին, բամբասին յաստուածական բարբառոյն՝ թե խոստանան գիտել զԱստուած, եւ գործովք իւրեանց ուրացեալ են ի նմանէ, ո՞րչափ եւս առաւել նոքա առանց պատասխանատուութեան են, որոց առեալ զպաշտաւն ճշմարտին՝ անշնչոց եւ անմռնչից արարածոցն մատուցանիցեն։

[144] Բայց թեպէտ եւ պէսպէս զինուք վառեցաւ թշնամին արդարութեան, Յունաց իմաստնոցն կարծեցուցանել, թե նիւթ ինչ միշտ առընթերակաց կայր Աստուծոյ՝ ուստի զարարածսն արար, եւ, քանզի նիւթոյ անուն ի նոցա լեզու ի մրուր մերձ է, վասն այնորիկ զչարեացն սկիզբն անտի կարծեցին. եւ Պարսից քէշին գտիչք, առ ի տարակուսելոյ՝ թե ուստի չարիքն լինիցին, ընդ նոյն արահետս, վրիպեալք ի ճշմարտութենէն, զնոյն բաջաղանս այլովք պատմութեամբք կարկատեցին, որպէս թե ի միոջէ ի հաւրէ երկու որդիք ծնան. մին բարի՝ եւ բարեաց արարիչ, եւ մին չար՝ եւ չարեաց գործաւն, ի նոյն ռխարխափք անկեալ եւ աղանդոցն, զոր թշնամին՝ իբրեւ զորոմն ի մէջ ցորենոյ՝ սերմանեաց։ Զի կէսքն երիս արմատս դնեին, բարւոյ եւ արդարոյ եւ չարի. եւ այլքն երկուս, բարւոյ եւ չարի. եւ ոմանք՝ եւթն։ Եւ արդ եկեղեցւոյ Աստուծոյ գործ այն է, զարտաքինսն՝ իրաւք ճշմարտութեան՝ առանց գրոց՝ յանդիմանել, եւ զկարծեալսն ներքինս եւ ոչ ճշմարտեալս՝ գրովք սրբովք յանդիմանել։ Զհիւղեայն կարծիս, որովք Յոյնքն մոլորեցան, բաւական համարեսցուք առաջնոց բանիցն յանդիմանութեամբ վճարել. եւ ընդ Պարսից քէշին գտաւղս, ապաւինեալ ի շնորհսն Աստուծոյ, մատիցուք ի պայքար։

[145] Մինչ չեւ բնաւ էր ինչ, ասեն, ոչ երկինք եւ ոչ երկիր եւ ոչ այլ ինչ արարածք՝ որ յերկինս կամ յերկրի, Զրուան ոմն անուն էր, որ թարգմանի բախտ կամ փառք։ Զհազար ամ յաշտ արար՝ զի թերեւս որդի մի լինիցի նմա, որում անուն Որմըզդ, որ զերկինս եւ զերկիր եւ զամենայն որ ի նոսա՝ առնիցէ։ Եւ յետ հազար ամի յաշտ առնելոյ սկսաւ ածել զմտաւ, ասէ. աւգո՞ւտ ինչ իցէ յաշտս զոր առնեմ, եւ լինիցի՞ ինձ որդի Որմիզդ, եթե ի զուր ինչ ջանայցեմ։ Եւ մինչ դեռ նա զայս խորհէր, Որմիզդ եւ Արհմն յղեցան յարգանդի մաւր իւրեանց. Որմըզդն ի յաշտն առնելոյ, եւ Արհմն ի յերկուանալոյ անտի։ Ապա իմացեալ Զրուանայ, ասէ. երկու որդիք են յորովայնի անդ. որ ոք ի նոցանէ վաղ առ իս հասցէ՝ զնա թագաւոր արարից։ Եւ ծանուցեալ Որմզդի զխորհուրդս հաւրն՝ յայտնեաց Արհմենին. ասէ. Զրուան հայր մեր խորհեցաւ՝ թե <որ> ոք ի մէնջ վաղ առ նա երթիցէ, զնա թագաւորեցուսցէ։ Եւ զայն լուեալ Արհմենին՝ ծակեաց զորովայնն, եւ ել եկաց առաջի հաւրն։ Եւ տեսեալ զնա Զրուանայ, ոչ գիտաց՝ եթե ո՛ ոք իցէ. եւ հարցանէր՝ եթե ո՞վ ես դու։ Եւ նա ասէ. ես եմ որդին քո։ Ասէ ցնա Զրուան. <իմ որդին չես դու>. իմ որդին անուշահոտ եւ լուսաւոր է, եւ դու խաւարին եւ ժանդահոտ ես։ Եւ մինչ դեռ նոքա զայս ընդ միմեանս խաւսեին, ծնեալ Որմզդի ի ժամու իւրում լուսաւոր եւ անուշահոտ, եկն եկաց առաջի Զրուանայ։ Եւ տեսեալ զնա Զրուանայ, գիտաց՝ եթե Որմըզդ որդի նորա է վասն որոյ զյաշտն առնէր. եւ առեալ զբարսմունսն՝ զոր ի ձեռին իւրում ունէր, որովք զյաշտն առնէր, ետ ցՈրմիզդ, ասէ. ցայժմ ես վասն քո յաշտ առնեի, յայսմ հետէ դու վասն իմ առնիցես։ Եւ ի տալ Զրուանայ զբարսմունսն ցՈրմըզդ եւ աւրհնել զնա, մատուցեալ Արհմենի առաջի Զրուանայ՝ ասէ ցնա. ո՞չ այսպէս ուխտեցեր՝ թե ո ոք յերկուց որդւոցն իմոց յառաջ առ իս հասցէ, զնա թագաւոր արարից։ Եւ Զրուանն առ ի չջրելոյ զուխտն՝ ասէ ցԱրհմնն. ա՛յ սուտ եւ չարագործ, տուեալ լիցի քեզ թագաւորութիւն ինն հազար ամի, եւ զՈրմզդ ի <մ ի> վերայ քո արքայ կացուցեալ, եւ յետ ինն հազար ամի Որմըզդ թագաւորեսցէ. եւ զինչ կամիցի առնել՝ արասցէ։ Յայնժամ սկսան Որմըզդ եւ Արհմնն առնել արարածս. եւ ամենայն ինչ՝ զոր Որմըզդն առնէր՝ բարի էր եւ ուղիղ, եւ զոր ինչ Արհմնն գործէր՝ չար էր եւ թիւր։