Չորրորդ Հայքի Գրադարան . ճանաչել զիմաստութիւն եւ զխրատ, իմանալ զբանս հանճարոյ . Չորրորդ Հայքի Գրադարան . ճանաչել զիմաստութիւն եւ զխրատ, իմանալ զբանս հանճարոյ . Չորրորդ Հայքի Գրադարան . ճանաչել զիմաստութիւն եւ զխրատ, իմանալ զբանս հանճարոյ . Չորրորդ Հայքի Գրադարան . ճանաչել զիմաստութիւն եւ զխրատ, իմանալ զբանս հանճարոյ . Չորրորդ Հայքի Գրադար

Եղծ Աղանդոց

ԵՐԿՐՈՐԴ ՄԱՍ

ԵՂԾ ՔԵՇԻՆ ՊԱՐՍԻՑ

Հեղինակ՝ Եզնիկ Կողբացի

[145] Մինչ չեւ բնաւ էր ինչ, ասեն, ոչ երկինք եւ ոչ երկիր եւ ոչ այլ ինչ արարածք՝ որ յերկինս կամ յերկրի, Զրուան ոմն անուն էր, որ թարգմանի բախտ կամ փառք։ Զհազար ամ յաշտ արար՝ զի թերեւս որդի մի լինիցի նմա, որում անուն Որմըզդ, որ զերկինս եւ զերկիր եւ զամենայն որ ի նոսա՝ առնիցէ։ Եւ յետ հազար ամի յաշտ առնելոյ սկսաւ ածել զմտաւ, ասէ. աւգո՞ւտ ինչ իցէ յաշտս զոր առնեմ, եւ լինիցի՞ ինձ որդի Որմիզդ, եթե ի զուր ինչ ջանայցեմ։ Եւ մինչ դեռ նա զայս խորհէր, Որմիզդ եւ Արհմն յղեցան յարգանդի մաւր իւրեանց. Որմըզդն ի յաշտն առնելոյ, եւ Արհմն ի յերկուանալոյ անտի։ Ապա իմացեալ Զրուանայ, ասէ. երկու որդիք են յորովայնի անդ. որ ոք ի նոցանէ վաղ առ իս հասցէ՝ զնա թագաւոր արարից։ Եւ ծանուցեալ Որմզդի զխորհուրդս հաւրն՝ յայտնեաց Արհմենին. ասէ. Զրուան հայր մեր խորհեցաւ՝ թե <որ> ոք ի մէնջ վաղ առ նա երթիցէ, զնա թագաւորեցուսցէ։ Եւ զայն լուեալ Արհմենին՝ ծակեաց զորովայնն, եւ ել եկաց առաջի հաւրն։ Եւ տեսեալ զնա Զրուանայ, ոչ գիտաց՝ եթե ո՛ ոք իցէ. եւ հարցանէր՝ եթե ո՞վ ես դու։ Եւ նա ասէ. ես եմ որդին քո։ Ասէ ցնա Զրուան. <իմ որդին չես դու>. իմ որդին անուշահոտ եւ լուսաւոր է, եւ դու խաւարին եւ ժանդահոտ ես։ Եւ մինչ դեռ նոքա զայս ընդ միմեանս խաւսեին, ծնեալ Որմզդի ի ժամու իւրում լուսաւոր եւ անուշահոտ, եկն եկաց առաջի Զրուանայ։ Եւ տեսեալ զնա Զրուանայ, գիտաց՝ եթե Որմըզդ որդի նորա է վասն որոյ զյաշտն առնէր. եւ առեալ զբարսմունսն՝ զոր ի ձեռին իւրում ունէր, որովք զյաշտն առնէր, ետ ցՈրմիզդ, ասէ. ցայժմ ես վասն քո յաշտ առնեի, յայսմ հետէ դու վասն իմ առնիցես։ Եւ ի տալ Զրուանայ զբարսմունսն ցՈրմըզդ եւ աւրհնել զնա, մատուցեալ Արհմենի առաջի Զրուանայ՝ ասէ ցնա. ո՞չ այսպէս ուխտեցեր՝ թե ո ոք յերկուց որդւոցն իմոց յառաջ առ իս հասցէ, զնա թագաւոր արարից։ Եւ Զրուանն առ ի չջրելոյ զուխտն՝ ասէ ցԱրհմնն. ա՛յ սուտ եւ չարագործ, տուեալ լիցի քեզ թագաւորութիւն ինն հազար ամի, եւ զՈրմզդ ի <մ ի> վերայ քո արքայ կացուցեալ, եւ յետ ինն հազար ամի Որմըզդ թագաւորեսցէ. եւ զինչ կամիցի առնել՝ արասցէ։ Յայնժամ սկսան Որմըզդ եւ Արհմնն առնել արարածս. եւ ամենայն ինչ՝ զոր Որմըզդն առնէր՝ բարի էր եւ ուղիղ, եւ զոր ինչ Արհմնն գործէր՝ չար էր եւ թիւր։

[146] Այսպիսի ռանհաւատ բանից եւ դանդաչանաց տխմարաց մտաց կարկատելոց՝ չէր պարտ ամենեւին բնաւ եւ առնել պատասխանի. զի բաւական էր իւրեանց իսկ անմտութիւնն յանդիմանել զնոսա անդստին ի նոցին բանից՝ որ ընդ միմեանս կռուին, եւ միմեանց հակառակ են։ Բայց քանզի այսու իմն մեծարոյ երեւին առաջնորդք քէշին իւրեանց հնազանդեցելոցն, եւ խեղդ ընդ անձն արկեալ՝ ձգեն զնոսա ի խորխորատ, հարկ է տալ պատասխանի, եւ ցուցանել թե ոչ ինչ աւելի քան զոր Մանի, զոր ինքեանքն մորթեցին, ասեն։

[147] Զի նա երկու արմատս բարւոյ եւ չարի ասէ, եւ զայն ոչ յղութեամբ եւ ծննդեամբ, այլ ինքնակացս՝ միմեանց հակառակ։ Եւ նոքա զնոյն ասեն՝ տենչանաւք Զրուանայն յղութեամբ եւ ծննդեամբ։

[148] Եւ եթե նոյն քէշ է երկոցունց, ընդէ՞ր ատիցեն մոգք զզանդիկս, եթե ոչ զի վարուքն զատ են ի միմեանց. թեպէտ եւ կերպարանաւք եւ ոչ ճշմարտութեամբ։

[149] Այլ ի քէշին մի են երկոքեան. նոքա երկար-մատեանք, եւ սոքա նոյնպիսիք. նոքա արեւապաշտք, եւ սոքա ծառայք արեգական, նոքա ամենայն անշնչոց շունչ կարծեն, եւ սոքա նոյն աւրինակ զնոյն իմանան։

[150] Բայց զի Մանի կամեցաւ վերագոյն քան զնոցայն կեղծեաւք վարս ցուցանել՝ թե ամենեւին իսկ ազատ ի կարեաց ցանկութեանց իցէ, եւ ոչ քան զնոցայն միայն՝ այլ եւ քան զամենայն քէշից, ուստի յանդիմանեալ յաղջկանց խտղտելոյ՝ մորթազերծ մահուամբ պակասեցաւ ի կենաց։

[151] Որով յայտ է՝ թե վարուք եւեթ մեկնեալ են ի միմեանց. զի նոքա կերպարանողք են, եւ սոքա զեղխք, եւ յայտ յանդիման անձնադիւրք. այլ կրաւնիւք նոյնք եւ նոյնպիսիք։

[152] Արդ մեր թողեալ զնոսա, հարցցուք զսոսա։ Զրուանն, զոր յառաջ քան զամենայն ինչ ասեն, կատարեա՞լ ոք էր, թե անկատար։ Եթե ասիցեն՝ եթե կատարեալ էր, լուիցեն՝ եթե կատարեալն յումէ՞ կարաւտանայր խնդրել որդի՝ որ գայցէ եւ զերկինս եւ զերկիր առնիցէ։ Զի եթե կատարեալ էր, ինքն իսկ կարող էր առնել զերկինս եւ զերկիր։ Ապա եթե անկատար էր, յայտ է՝ թե էր ոմն ի վեր քան զնա, որ զնորա թերակատարութիւնն լնուլ կարէր։ Եւ եթե էր ոք ի վեր քան զնա, նմա պարտ էր առնել զերկինս եւ զերկիր եւ զամենայն որ ի նոսա՝ առ ի ցուցանելոյ զիւր զբարերարութիւնն եւ զաւրութիւն. եւ ոչ Զրուանայ որդի շնորհել, որ զերկինս եւ զերկիր եւ զամենայն որ ի նոսա՝ առնիցէ։

[153] Այլ, ասեն, փառաց առնէր զյաշտն։

[154] Հարցցուք. փառքն յումեքէ՞ աջողեալ եին նմա, թե վասն զի մշտնջենաւորն էր՝ փառաւոր էր։ Եթե մշտնջենաւոր էր, ի մշտնջենաւորութենէ անտի փառաւոր էր. Եթե յումեքէ պարգեւեալ եին նմա փառքն, հարկ է կարծել եթե էր ոմն ի վեր քան զնա զաւրագոյն եւ փառաւորագոյն, ուստի ի նա փառքն հասին։ Ապա եթե չէր ոք ի վեր քան զնա, ի զուր էր զյաշտն հազարամեան առնել։ Զի փառքն ոչ եթե անձնաւոր ինչ են, այլի յաջողութենէ ուրուք անուանին փառք, որպէս ի չաջողութենէ ուրուք անուանի թշուառութիւն. եւ երկոքին ի դիպաց արգասիք են, եւ ոչ անձանց հաստատութիւնք։

[155] Եւ այլ եւս. զի եթե արեգակն եւ լուսին չեւ եւս եին լեալ, որով ժամքն եւ աւուրք եւ ամիսք եւ տարիք կարգին, հազար ամն ուստի՞ երեւէր։ Զի չեին ի միջի լուսաւորքն, որ զթիւ աւուրց եւ ամսոց եւ տարեաց կարգեին։ Այլ յայտ է՝ թե անմտութեամբ լի են բաջաղանքն։

[156] Դարձեալ՝ թե երկինք եւ երկիր եւ որ ի նոսայն՝ չեին, ո՞ւր առնէր զյաշտն կամ իւ՞։ Յորժամ երկիր չէր եւ ոչ տունկք ինչ որ ի նմանէ, զբարսմունսն ուստի՞ գտանէր ունել ի ձեռին։ Կամ բնաւ զի՞նչ իսկ յազէր, զի անասունք չեւ եւս եին արարեալ։

[157] Եւ որ քան զամենայն անմտագոյն է, զհազար ամ, ասեն, յաշտ արար. եւ յետ հազար ամին յերկուացաւ, ասէ՝ թե լինիցի՞ ինձ որդի Որմըզդ, եւ եթե չլինիցի, եւ ի զուր ինչ վաստակիցիմ։ Եւ այնու ցուցանեն՝ եթե տկար էր Զրուանն եւ կարաւտ եւ առանց գիտութեան։ Եւ պատճառք չարեացն նոյն է, եւ ոչ Արհմնն։ Զի եթե նորա չէր յերկուացեալ, որպէս ասենն, Արհմնն ոչ լինէր՝ զոր չարեացն արարիչ համբաւեն. այլ ինքն երկմտեաց. <այնպէս զի ոչ մի որդի միայն ի նմանէ լեալ է, այլ երկու, մին բարի՝ վասն զի յաշտ արար, եւ միւսն չար՝ վասն զի երկմտեաց։> Որ անհաւատն է եւ լի անկարգութեամբ։ Զի ոչ երբեք ի միոջէ աղբերէ երկու բղխմունք ելանեն, մին քաղցր եւ միւսն դառն. եւ ոչ ի միոջէ ծառոյ երկու պտուղք՝ մին անոյշ եւ մին դաժան։ Արդ եթե քաղցր գիտեն զԶրուանն, ոչ պարտին զդառն պտուղն զԱրհմնն ի նմանէ համարել. եւ եթե դառն հաշուին, չէ պատշաճ զքաղցր պտուղն զՈրմըզդ ի նմանէ դնել։ Եւ ի դէպ ելանէ նոցա աստուածական բարբառն, որ ասէ. կամ արարէք զծառն քաղցր, եւ զպտուղ նորա քաղցր, եւ կամ արարէք զծառն դառն, եւ զպտուղ նորա դառն. զի ի ծառոյ անտի պտուղն իւր ճանաչի։ Եւ եթե արարածք յիւրաքանչիւր յաւրինուածս կան, եւ երբեք զսահմանաւքն եդելաւք նոցա ոչ անցանեն, ո՞րչափ եւս առաւել Զրուանն՝ եթե մշտնջենաւոր ոք էր, եւ արարածս առնելոյ հնարս խնդրէր՝ եթե անձամբ եւ թե այլով եւ թե որդւովն՝ որպէս ասենն, պարտ էր կարգ ինչ ցուցանել եւ ոչ անկարգութիւն։ Զի ոչ երբեք տեսաք՝ թե կովք էշս ծնան, եւ էշք եզինս, եւ ոչ գայլք մաքիս, եւ ոչ մաքիք աղուէսս, եւ ոչ առեւծք ձիս, եւ ոչ ձիք աւձս։ Բայց միայն մի ինչ ծնունդ է՝ զոր մարդիկ հնարեցան արտաքոյ կարգաց բնութեան, ծնուցանել ի ձիոց եւ յիշոց ջորիս. եւ նոյնք անսերմն եւ անծնունդ են. զի ոչ յԱստուծոյ կարգեցան՝ այլ ի մարդկանէ հնարողութենէ։ Արդ Զրուանն եթե արջառ էր, զկարիճն զԱրհմնն զիա՞րդ ծնանէր։ Եւ եթե գայլ էր, զգառնն զՈրմըզդ հի՞մ ծնանէր։ Ոչ ապաքէն մարդկան մտաց բաջաղանք են։

[158] Զի եւ Զրուանն իսկ մարդ լեալ է, այր մի քաջ առ Տիտանաւքն. եւ որպէս սովոր են Յոյնք եւ Արիք եւ ամենայն ազգք հեթանոսաց՝ զքաջս առ դիւցազունս ունել, հայեցեալ ընդ այն քէշակարկատին Պարսից՝ թե որովհետեւ մարդիկ աշխարհիս զնա առ աստուածս ունին, ես զերկնից իսկ եւ զերկրի եւ զամենայն արարածոց արարչութիւն ի նմանէ կարծեցուցից։ Եւ զի ճշմարիտ է բանս, յայտ անտի է՝ զի մարդկաւրէն բարուք զքէշն կարկատէ, եւ յղութեամբ եւ ծննդեամբ զկրաւնսն կցկցէ։ Զի նախ երկուց արարչաց՝ զբարւոյ եւ զչարի ի միոջէ հաւրէ զծնունդսն համբաւէ։ Եւ ապա մայրենի եւ քուրական առականաւք զարարած լուսաւորացն մուծանէ։ Եւ զայն ոչ վասն այլ իրիք, այլ վասն մարմնասիրութեան եւ ախորժական ցանկութեան։ Քանզի հայեցեալ յազգն արիական՝ թե իգասէր էր, ըստ նմին նորին մեղկ բարուցն նմա աւրէնս կցկցեաց, զի յորժամ զաստուածոցն իւրեանց լսիցեն՝ թե յանարժան խառնակութիւնս մտաբերեցին, եւ նոքա նոցին նմանեալք՝ զնոյն անառակութիւնս անխտիր գործեսցեն։

[159] Յորմէ աստուածականն հեռի՝ որ ի վեր է։ Զի Աստուծոյ որդի ունել՝ ոչ ամուսնութեամբ վայելէ, այլ մշտնջենաւորութեամբ, որպէս մտաց զբան, եւ աղբեր զգետ, եւ հրոյ զջերմութիւն, եւ արեգական զլուսաւորութիւն։ Եւ ոչ որպէս նոքայն ժտին՝ թե կարաւտեալ էր՝ զի որդի մի լինիցի նմա, որում անուն իցէ Որմըզդ։

[160] Ով մորոսութիւն։ Չեւ ուրեք որիդ ի միջի, եւ նա չյղացելոյն եւ չծնելոյն անուն դնէր։ Ամենայն ծննդոց յետ ծննդեանն դնին անուանք. եւ նա զիա՞րդ յառաջ քան զծնանելն դնէր ռնմա անուն Որմըզդ, բայց թե հաւատայր՝ թե եւ արդարեւ լինէր նմա որդի։ Եւ եթե հաւատայր՝ ընդէ՞ր երկմտեաց, եւ եղեւ երկմտութեամբն պատճառ ծննդեանն Արհմենի, ուստի չարիքն յաշխարհ մտին։ Եւ այն են զարմանք՝ զի մինն ի հազարամեայ յաշտն առնելոյ հազիւ լինէր, եւ միւսն յառժամայն յերկմտութենէ անտի։ Դարձեալ՝ որ զայն գիտաց՝ եթե երկու որդիք են յորովայնի անդ, զայն ընդէ՞ր ռոչ ծանեաւ՝ թե մին բարի եւ միւսն չար։Եթե գիտաց եւ ոչ եղծ զչարն, ինքն է պատճառ չարին։ Ապա եթե զայն չգիտաց, զիա՞րդ իցէ հաւատալի՝ եթե զմիւսն ծանեաւ։ Եւ եթե յայնժամ ոչ իմացաւ, յորժամ խաւարինն եւ ժանդահոտ ետես զնա՝ եւ յա՞յնժամ արդեաւք ոչ գիտաց։ Այլ եւ գիտաց եւ ետես եւ արար զխաւարինն թագաւոր. եւ ինքն է պատճառ չարեացն՝ այնու զի ոչ եղծ զչարն, այլ եւ թագաւորութիւն եւս ետ նմա ինն հազար ամի։ Եւ ո՞ւմ թագաւորեցոյց զնա, եթե ոչ բարիոք արարածոցն եղելոցն յՈրմըզդայ առ ի չարչարելոյ զնոսա՝ քառնելով ի նոսա զիւր չար արարածս։

[161] Այլ եւ զՈրմըզդ, ասեն, թագաւորեցոյց ի վերայ նորա։

[162] Եթե թագաւոր նորա իցէ Որմըզդն, զիա՞րդ զբարիոք արարածսն իւր տայցէ չարչարել։ Եթե հայրն յորդւոյն արարածս ոչ խնայեաց՝ այնու զի ի ձեռս չարին մատնեաց. որդին զիւրսն զիա՞րդ ոչ զընդայցէ։

[163] Առ տկարութեա՞ն ինչ, թե առ չարակամ-ութեան։Եթե առ տկարութեան չզեմեղիցէ, ապա ոչ այժմ թագաւորել է նմա, եւ ոչ ի վախճանի՝ որպէս ասենն՝ յաղթել կարէ։ Իսկ եթե առ չարակամութեան իցէ, գտանի զի ոչ միայն հայրն՝ որ թագաւորեցոյց զչարն՝ է պարտ չարեաց, այլ եւ որդին՝ որ կամակից եղեւ հաւրն եւ համարձակիչ չարին։

[164] Դարձեալ՝ զի զթագաւորութիւնն որդւոցն ետ, միում զինն հազարամեանն, եւ միւսումն զանսպառականն, ինքն յորո՞ւմ կարգի կայցէ։ Զի մինչ չէրն ինչ՝ չէր իմիք թագաւոր, քանզի եւ ոչ արարիչ իրիք էր։ Եւ յորժամ որդիքն եղեն, նոքա եղեն արարիչք՝ ոմն բարեաց եւ ոմն չարեաց, եւ նոքին թագաւորք՝ ոմն ժամանակեան եւ ոմն յաւիտենական. եւ մնաց Զրուանն դատարկ յարարչութենէ եւ ի թագաւորութենէ։ Զի արարիչ չէ, քանզի չէ իւր արարեալ. եւ թագաւոր չեղեւ, քանզի ո՞յր արարածոց լինէր թագաւոր։

[165] Եւ յայտ է՝ թե ոչ էր երբեք Զրուանն, եւ ոչ է։ Զի որ է ոք, կամ արարիչ է կամ արարած։ Արդ սա քանզի ոչ արարիչ է, ոչ արարած, ոչ էր երբեք նա Աստուած, եւ ոչ է եւ ոչ լինի։

[166] Այլ իբրեւ Զրուանն, ասեն, զայն ի մտի խորհեցաւ՝ թե ո՛ ոք յորդւոցն իմոց վաղ առ իս հասցէ՝ զնա ռթագաւոր արարից, գիտաց Որմըզդ եւ զխորհուրդն յայտնեաց Արհմենին։

[167] Եթե զհաւրն զխորհուրդ ծանեաւ Որմըզդ, զեղբաւրն չարաճճւոյ զխորհուրդ ընդէ՞ր ոչ գիտաց՝ թե ծակէ զորովայնն եւ ելանէ, եւ յառաջէ երթայ առնու զթագաւորութիւնն։ Որ լինելոց էր առ եղեռանէ նմա եւ արարածոցն իւրոց։ Զի նախ յառաջնումն իսկ յետս հարեալ վատթարիցէ զնա, եւ ապա զինն հազար ամն զեղջ եւ ապաշաւ լինիցի առ ի գար հայելոյ իւր յուղիղ յարարածսն, զոր աղաւաղեալ կամակորիցէ։

[168] Եւ կամ Զրուանն, որ զերկուց որդւոց գյղութիւն գիտաց յորովայնի, յորժամ եկեալ առաջի կայր Արհմնն՝ ընդէ՞ր ոչ ծանեաւ զնա։ Դարձեալ՝ որ զիւր որդին Որմըզդ անուշահոտ եւ լուսաւոր անդէն յորովայնին գիտէր, զմիւս որդին՝ թե ժանդահոտ եւ խաւարին իցէ, ի՞բր ոչ գիտաց։

[169] Ոչ ապաքէն յայտ է՝ եթե ոչ իրք հաւաստիք պատմին ի նոցանէ, այլ առասպելք կարկատունք։

[170] Եւ միւսն եւս՝ որ քան զամենայն անհաւատ-ագոյնն է, զի մին ի հազարամեայ յաշտն առնելոյ հազիւ լինէր, եւ միւսն յառժամայն յերկուանալոյ անտի։ Եւ եթե ի յերկուանալոյ անտի եղեւ Արհմնն որդի, ոչ պարտ էր զնա իւր որդի կոչել։ Զի եթե իւր որդի էր, նմին նման գոյր եւ նոյնպիսի. կամ թե բարի էր՝ բարի, եւ կամ թե չար էր՝ չար։
Միթե՝ եւ նոյնպէս՝ հայրն Զրուան եւ բարի՞ էր արդեաւք եւ չար, եւ ի բարիոք երակէն նորա բարւոք որդին եղեւ, եւ ի չար մայռէն նորա չարն։ Եւ եթե այնպէս ինչ ոչ էր, ապա եւ ոչ նա զչարն իւր որդի կոչէր, եւ ոչ թագաւորութիւն տայր նմա։ Այլ թե ինքն բարի էր, զչարն եղծանէր եւ բարւոյն տայր զթագաւորութիւնն, որով ինքն քաջանուն լինէր, եւ զբարի որդին իւր զՈրմըզդ չառնէր միշտ սրտառուչ։ Այլ յայսմ ամենայնէ յայտ է՝ եթե ոչ երբեք լեալ է Զրուանայ հայր աստուածոց, եւ ոչ տուիչ թագաւորութեանց։

[171] Դարձեալ ասեն, զբարսմունսն զոր ի ձեռին ունէր՝ ցորդին իւր ցՈրմըզդ ետ, եւ ասէ. ցայժմ ես վասն քո յաշտ առնեի, յայսմ հետէ դու վասն իմ առնիցես։ Արդ եթե նա վասն նորա յաշտ առնէր, զի որդի լինիցի նա նմա, իսկ Որմըզդ վասն նորա յո՞ր սակս առնէր։ Միթե կասկա՞ծ ինչ ուստեք էր նմա, եւ այնր աղագաւ պատուիրէր նմա վասն իւր յաշտ առնել. միթե յորմէ զորդի՞ն խնդրեաց, թե գուցէ ընդ որդւոյն տալոյ՝ զնա բաժ առնուցու։ Եթե այն ինչ ի մտի էր նորա, բարսմունքն ինչ ոչ կարեին աւգնել։ Եւ ի տալ զբարսմունսն չասաց սա՝ թե դու ինձ յաշտ առնիցես. զի ցուցցէ թե էր ոմն՝ որում նա վասն որդւոյն յաշտ առնէր. եւ որդւոյն պատուիրեաց վասն իւր նմին յաշտ առնել։ Եւ եթե էր ոք ի վեր քան զնա եւ քան զորդին, որում զյաշտն առնեին, զնա պարտ էր իմանալ պատճառ իւրեանց եւ արարիչ ամենեցուն, եւ ոչ Զրուան պատճառ Որմըզդի եւ Արհմենի. եւ զնոսա արարիչ չարեաց եւ բարեաց։ Քան Զրուանայ որդի արարիչ տայր, որ ի վերն քան զԶրուանն էր, ինքն իսկ իւրովի չկարէ՞ր զերկինս եւ զերկիր եւ որ ինչ ի նոսա՝ առնել, որպէս յառաջագոյնն ասացաւ, եւ զիւր զաւրութիւնն եւ զբարերարութիւնն ցուցանել։ Կամ թե յորդւոյն իւրմէ յԱրհմենայ կասկած ինչ էր նմա, եւ վասն այնորիկ զբարսմունսն յՈրմըզդ տայր, զի նոքաւք յաշտ արարեալ վերագունին՝ անկասկած լինիցի, ապաքէն պարտ էր ումեք ի միջի լինել, որում զյաշտն առնէր։ Եւ եթե էր ոք ի միջի՝ որում աւրէն էր զյաշտն առնել, ապա Զրուանն չէր մշտնջենաւոր, այլ յումեքէ եղեալ։ Եւ պարտ է խնդրել յումէ նայն եղեւ, եւ ով էր ում ինքն զյաշտն առնէր, եւ ով այն՝ որում որդւոյն հրամայեաց վասն իւր յաշտ առնել։ Զի ոչ է մարթ ումեք սկիզբն առնուլ լինելոյ, եթե ոչ յայլմէ առնուցու զլինելն. եւ Աստուած միայն կարող իցէ առնել յոչնչէ ինչ որպէս եւ կամի։ Եւ արդ ո՞վ իցէ որ զԶրուանն արար, եթե ոչ Աստուած, որում եւ զյաշտն առնէր. որ եւ որդի այնպիսի ետ նմա, զի զերկինս եւ զերկիր եւ որ ի նոսա՝ առնիցէ։ Եւ այն են զարմանք՝ զի ինքն ոչ արար, եւ որդւոյն Զրուանայ կարող ռեղեւք տալ զառնելն։

[172] Այլ չէր ոք ի միջի, ասեն, որում Զրուան զյաշտն առնէր։

[173] Եթե այնպէս իցէ, եւ ոչ Զրուանն իսկ էր. եւ մեծի ծաղու արժանի է, զի չէրն չէին վասն ռչէինք յաշտ առնէր։

[174] Այլ թե եւ բախտ եւս էր՝ որպէս ասենն՝ Զրուանն, ապաքէն ուրուք բախտ էր. եւ ո՞վ էր արդեւք ոյր բախտն էր։ Զի բախտ անձնաւոր ինչ չէ, այլ դէպք աջողութեան. որպէս յարդարութենէն արդարն կոչի, եւ ի քաջութենէն քաջ, նոյնպէս եւ ի ռբախտաւորութենէք անտի բախտաւոր։ Արդ եթե բախտ էր Զրուանն՝ չէր ինչ անձնաւոր. ուստի յայտ է՝ թե բնաւ եւ էր իսկ ոչ Զրուանն։

[175] Եւ եթե՝ որպէս ասեն՝ ի յերկուանալոյ անտի յղացաւ Արհմնն, յառաջնումն իսկ պարտ էր նմա յերկուանալ, զի, թող՝ անդէն՝ ետ ընդ ետ՝ լինէր նմա որդի, եւ ոչ զհամար ամ տառապել եւ յաշտ առնել։ Զի որդի սակ այն եղեւ նմա, թե չար եւ եթե բարի. եւ զչարութիւն յիւրոց բարուց առ եւ ոչ ի ծննդենէ անտի.

[176] Քանզի չէր մարթ միում արգանդի զչար-եացն գործաւնեայ եւ զբարեացն արարիչ ընդունել։ Զի եթե չար էր, չարին եւեթ պարտէր ասպնջական լինել. եւ եթե բարի էր, բարւոյն։ Քանզի բարին եւ չար ի միում տեղի անկանել ոչ մարթեին, որպէս զի ոչ գայլք եւ գառինք ի միոջէ արգանդէ ծնանին։ Զորոց զբարւոյն կողմն յՈրմըզդէ դնեն, զարջառաց եւ զոչխարէ եւ զայլոց պիտանացուաց. եւ զչարին կողմն յԱրհմնայն, զգայլոց եւ զգազանաց եւ զճճեաց վնասակարաց։ Եւ զայն ոչ գիտեն՝ թե որպէս զվնասակարացն ընդ անվնասակարսն չմարթի բնակել, նոյնպէս եւ ոչ բարւոյն ընդ չարին մարթեր ի միում արգանդի յղենալ։ Զի զոր աւրինակ չէ մարթ զհուր եւ զջուր ի մի վայր առնել՝ թե գուցէ յոլովեալ կողմնն ապականիչ ընկերին իւրում լինիցի, նոյնպէս եւ ոչ բարւոյն եւ չարի ի մի վայր մտանել հնար էր։ Ապա թե ոչ, կամ նա զսա ապականէր, կամ սա զնա։

[177] Արդ եթե ի սերմանէ իցեն որդիքն, չմարթեր միումն երկուս սերմանս հակառակ միմեանց արկանել։ Նա եւ ոչ միում արգանդի երկուս սերմանս այլ եւ այլս ընդունել։ Զի թեպէտ եւ բազում արք ի մի կին մերձենայցեն՝ այլ ոչ եթե ամենեցուն սերմանքն կռուիցին։ Քանզի առաջին անկեալ սերմնն զայլսն իբրեւ զաւելորդս ի բաց թքանէ։ Եւ զիա՞րդ էր՝ զի այն արգանդ երկուս սերմանս միմեանց թշնամիս ընդունէր։

[178] Եւ դարձեալ ընդէ՞ր ոչ յաղթեաց յաշտածին ծնունդն, եւ եղեւ արգել յերկուական ծննդեանն։ Այլ իջեալ միմեանց թշնամիքն հաշտութեամբ խաղաղիկ ի միում արգանդի գառեին։

[179] Նա եւ հայրն եթե երկուս որդիս գիտէր յորովայնին՝ զմին բարի եւ զմինն չար, ոչ խառն ի խուռն պարտ էր խոստանալ զթագաւորութիւնն, այլ այնմ միայն՝ վասն որոյ զյաշտն առնէր։

[180] Բայց ապաքէն եւ Որմըզդն մինչ չեւ ծնեալ էր՝ թերակատար էր։Եւ զիա՞րդ թերակատարն զխորհուրդն հայրենի իմացաւ։Զի որ զխորհուրդս ուրուք ճանաչել կարէ, նա ի վեր է քան զնա. որ Աստուծոյ միայն է, եւ ոչ մարդոյ։ Ուստի Որմըզդ վերագոյն է քան զհայրն եւ հզաւր եւ իմաստուն։ Զի մինչ դեռ յորովայնի էր զխորհուրդ հաւրն գիտաց։ Եւ ելեալ յորովայնէ անտի՝ կարող եղեւ զերկինս եւ զերկիր առնել, զոր հայրն ոչ կարաց առնել։

[181] Եւ արդ՝ որ այնչափ հզաւր եւ իմաստունն էր քան զհայրն, գտանի վատթարագոյն. զի ի վատթարէն խաբեցաւ, այնու զի զխորհուրդ հաւրն յայտնեաց նմա՝ ընդ որում անհաշտ թշնամութիւն պարտ էր ունել եւ ոչ բարեկամութիւն։

[182] Դարձեալ՝ թե ծակել եւս պարտ ինչ էր զորովայնն եւ ելանել, նմա՛ պարտ էր՝ որ զխորհուրդ հաւրն իմացաւ, — զի թող ինքն նախ երթայր առնոյր զթագաւորութիւնն, — եւ ոչ Արհմենայ՝ որ ոչ զխորհուրդ հաւրն գիտէր, եւ ոչ թագաւորութեանն ինչ անկ էր։

[183] Բայց թե ծակեաց զորովայնն, թերեւս եւ սպան իսկ զմայրն. զոր պարտ է խնդրել՝ թե արդարեւ արդեւք մայր գո՞յր նոցա։ Այլ ուստի՞ յայտ իցէ՝ թե մայր գոյր։ Մանաւանդ զի ասեն իսկ՝ թե մինչ չեւ էր ինչ բնաւ, ոչ երկինք եւ ոչ երկիր, Զրուան միայն էր։ Որ մեծի ծաղու արժանի է՝ եթե ինքն հայր իցէ եւ ինքն մայր, եւ նոյն սերմանարկու եւ նոյն սերմնընկալ։

[184] Եւ որ եւս վատթարագոյնն է, իբրեւ ծակեաց, ասեն, Արհմնն զորովայնն եւ եկն եկաց առաջի հաւրն, ոչ ծանեաւ զնա հայրն։ Արդ զի ա՞րդ ոչ ճանաչէր, զի ոք ուրեք չէր՝ մինչ ինքնն միայն էր։ Ոչ ապաքէն յայտ էր՝ թե որ առ նայն եկն, մի ոք յորդւոցն նորա էր։ Եւ գտանի վատթարագոյն եւս քան զվատթարն, զի նա զսա ծանեաւ, եւ սա զնա ոչ ծանեաւ, եւ յուրաստ էր յորդւոյ անտի՝ թե իմ որդին անուշահոտ եւ լուսաւոր է, եւ դու խաւարին եւ ժանդահոտ ես։ Եւ զիա՞րդ ոչ էր նորա որդի, որ ընդ բարւոք որդւոյն նորա ի նմին արգանդի յղացեալ էր։ Եւ զնմանէ յուրաստ էր՝ թե չես դու իմ որդի, եւ զմիւսմէն խոստուկ՝ թե որդի իմ է։

[185] Եւ եթե իբրեւ ի չարէ յուրաստ էր, ապա եւ յղութեանն զնա չէր պարտ արժանի առնել, այլ անդէն իբրեւ ի չարէ խորշել եւ սատակել. եւ ոչ միայն զնա, այլ եւ զՈրմըզդ՝ որ զխորհուրդսն ի վեր եհան։

[186] Այլ եւ միւսն եւս անպիտանագոյն է՝ զոր ասենն՝ թե եւ զբարսմունսն ետ ցնա առնել վասն իւր յաշտ, իբր ոչ եթե յՈրմզդի կամ ի յազելն էր զաւրութիւնն՝ այլ ի գաւազանսն։ Զի եթե ինքն հաւատարիմ էր լսելի լինելոյ, ապա աւելորդ իմն էր զգաւազանսն ի ձեռին ունել։ Եւ եթե ինքն չէր արժանի, եւ ոչ գաւազանքն բաւական եին արժանի առնել յազելոյ զանարժանն։ Զի բարսմունս ունել եւ յաշտ առնել՝ մարդկան գործ է եւ ոչ Աստուծոյ. <եւ լսելն ոչ մարդկան գործ է՝ այլ Աստուծոյ։> Իսկ եթե նա Աստուած էր, եւ կարող էր զերկինս եւ զերկիր առնել, զի՞նչ պիտոյ էր նմա բարսմունս ունել եւ յաշտ առնել, զի զհայրն ի կասկածանացն ապրեցուսցէ։ Որ զերկինս եւ զերկիր կարող էր առնել առանց բարսմանցն, զհայրն զիա՞րդ ոչ կարէր անհոգ առնել առանց գաւազանացն։ Եւ արդ յայտ եղեւ՝ թե եւ հայրն անմիտ եւ տկար եւ յայլ ապաստան էր, եւ որդին նոյնպէս տկար եւ անմիտ։ Զի ոչ նա՝ որդի առանց յաշտ առնելոյ կարաց մնանել, եւ ոչ որդին՝ առանց զգաւազանսն ի ձեռն առնլոյ կարաց զնա ազատ առնել ի կասկածանաց։

[187] Նա եւ լլկանաց եւս չարին երկոքին պատճառք եղեն, չարչարելոյ զբարւոք արարածս բարւոյն։ Զի Որմըզդ, ասեն, որ ինչ բարի էր՝ զայն առնէր, եւ արս արդարս եւ բարեգործս, եւ Արհմնն զչար արարածս եւ զդեւս։ Արդ՝ եթե դեւքն չարի արարածք եւ չարք եին բնութեամբ, եւ ոչ մի ոք ի նոցանէ բարի ինչ երբեք իմանալ կարէր. նա եւ ոչ Արհմնն իսկ գլխովին։ Բայց արդ տեսանեմք, զի միումն՝ որ կարի վայելուչն իսկ է ի մէջ արարածոց, որպէս ասեն, Արհմնն եղեւ հնարագիւտ լինելոյ։ Իբրեւ ետես, ասեն, թե արարածս գեղեցիկս արար Որմըզդ, եւ լոյս չգիտաց առնել, խորհեցաւ ընդ դեւս՝ ասէ. զի՞նչ աւգուտ է Որմըզդի, զի այնպիսի գեղեցիկ արարածս արար՝ եւ ի խաւարի կան, զի լոյս ոչ գիտաց առնել։ Արդ եթե իմաստուն էր, ընդ մաւրն մտանէր, եւ արեգակն որդի լինէր. եւ ընդ քեռն անկանէր, եւ լուսին ծնանէր. Եւ պատուէր տայր՝ զի մի ոք զխորհուրդն ի վեր հանցէ։ Զայն լուեալ Մահմեայ դիւի՝ վաղվաղակի առ Որմըզդ հասանէր, եւ զխորհուրդն նմա ի վեր հանէր։ Ով անմտութիւն եւ անհամ մորոսութիւն։ Որ զերկնից եւ զերկրի եւ զամենայնի որ ի նոսա՝ զհանգամանսն առնելոյ կարաց գտանել, զսակաւիկ ինչ զհայթայթանացն հնարս չմարթեր իմանալ։ Եւ այնու ոչ միայն զՈրմըզդ անմիտ առնեն, այլ եւ զԱրհմնն՝ բարի բարի արարածոցն հնարագիւտ։

[188] Որպէս եւ զմիւս եւս ասեն՝ թե Արհմնն ասաց, ոչ եթե չկարեմ առնել բարի ինչ, այլ չկամիմ. եւ առ ի հաստատուն զբանն առնելոյ՝ արար սիրամարգ։ Տեսանե՞ս զի կամաւք է չար՝ եւ ոչ ի ծնէ։ Արդ զի՞նչ պայծառագոյն քան զլոյս կայցէ, որում Արհմնն հնարագիւտ եղեւ, կամ զի՞նչ գեղեցկագոյն քան զսիրամարգ՝ զոր առ ի ցուցանելոյ զգեղեցկագործութիւնն արար։ Եւ այնու յայտ է՝ զի թե չար ոք էր բնութեամբ Արհմնն, ոչ հնարագիւտ լուսոյ լինէր, եւ ոչ արարիչ գեղեցկութեան։

[189] Նա եւ թե դեւք բնութեամբ չարք եին, չէր հնար Մահմեայն հանգամանաց լուսոյն առնելոյ գուշակ լինել, որում ցայժմ պաշտաւնեայք այնր քէշի երիցս յամի զոհս մատուցանեն։ Ուստի յանդիմանեալ կշտամբին՝ թե եւ նոքա դիւապաշտք են, եւ դեւքն ոչ չարք ի բնէ, այլ կամաւք։ Եւ եթե ինքեանք դիւի զոհ մատուցանեն, որո՞վք երեսաւք զդիւապաշտսն հալածիցեն։ Տեսանե՞ս զի ամենայն ինչ, որ ի նոցանէ ասի, առասպելք են եւ սնոտի պատմութիւնք։

[190] Դարձեալ՝ նոքին որ զլուսաւորացն արարած յայսպիսի պատճառանաց դնեն, շրջեալ զայս բանս՝ այլ իմն պատճառ լինելոյ արեգական մուծանեն։ Արհմնն, ասեն, զՈրմըզդ ի ճաշ կոչեաց. եւ եկեալ Որմզդի՝ չկամեցաւ զճաշն ուտել, եթե ոչ նախ որդիքն նոցա կռուիցին։ Եւ ի խեթկել որդւոյն Արհմենի զորդին Որմզդի, ի խնդիր եղեն դատաւորի եւ ոչ գտին. ապա առեալ արարին զարեգակն, զի լիցի նոցա դատաւոր։ Անդ հնարագիւտ լինելոյ արեգական ասեն զԱրհմնն, եւ աստ յայտնի իսկ արարչակից լուսոյ։ Եւ եթե այլ ոչ չգոյր դատաւոր, եւ առ հայրն չկարեի՞ն երթալ, կամ առ այն՝ որում հայրն եւ որդին յաշտ առնեին ըստ առասպելին։

[191] Եւ արդ զիա՞րդ իցեն թշնամիք միմեանց Որմզդն եւ Արհմնն՝ որք ի միում արգանդի գայռացին, եւ ի միմեանց ճաշ երթային, եւ իրերաց գործակցութեամբ զարեգակն ստեղծեալ՝ դատաւոր կացուցանեին։

[192] Արդ զմին՝ Զրադաշտ ոմն զեղխագործ-ութեան դնէ, եթե ի մայրենի եւ ի քեռական առականաց արեգակն եւ լուսին արարան, զի ընդ այն հայեցեալ ազգին՝ ի նոյն պղծութիւնս անխտիր լինիցին։ Եւ զմիւսն՝ վասն զամաւթն ծածկելոյ համբաւէ՝ թե վասն դատաւորութեանն <զարեգակն> արարին։ Եւ քանզի ընդ գրովք չեն կրաւնքն, երբեմն զայն ասեն, եւ այնու խաբեն, եւ երբեմն զայս, եւ սովին պատրեն զտխմարս։

[193] Բայց թե Աստուած էր Որմըզդն, յոչնչէ կարող էր առնել զլոսաւորսն՝ որպէս զերկինս եւ զերկիր, եւ ոչ ի ժանդագործութենէ, կամ առ ի չգոյէ դատաւորի։

[194] Դարձեալ՝ միւս եւս իմն ասեն, որ ամենեւին չէ հաւատալի, թե իբրեւ մեռանէր որդի Որմզդի՝ զսերմն իւր յաղբիւր մի արկ. եւ մաւտ ի վախճան յայն սերմանէ կոյս մի ծնանելոց է, եւ ի նմանէ որդի եղեալ՝ հարկանէ զբազումս ի զաւրացն Արհմենի. եւ երկու եւս նոյնպիսիք նոյնգունակ եղեալք հարկանեն զնորա զաւրսն եւ սպառեն։ Նախ այնու յանդիմանին, զի ջուր՝ սերման ոչ պահիչ է, այլ կորուսիչ։ Եւ ապա միւսովն կշտամբին. քան աղբերն զսերմնն կենդանի տայր պահել՝ զինքն ընդէ՞ր ոչ զաւրեաց պահել կենդանի. այլ այնպիսւոյ բարւոյ աստուծոյ որդի՝ ի չարէն որդւոյն սատակեցաւ։ Եւ յայտ է՝ թե որք յանկածութեանն յաղթեցին բարւոյն եւ որդւոյ նորա, եւ ի վախճանի նոքին բռնանալոց են, որոց այնչափ անչափ զաւրս համարեն։

[195] Դարձեալ՝ եթե աստուածք նոցա մահ-կանացուք իցեն, ինքեանք յարութեան ակն զիա՞րդ ունիցին. եւ մանաւանդ երեքմատեանն յարութեան՝ զոր չէ պարտ յարութիւն համարել, այլ չյարութիւն։ Բայց թե արդարեւ՝ որպէս ասենն՝ թե որդին մեռաւ, եւ յՈրմզդէ եւ ի միւսմէ որդւոյն նորա ի Խորաշետէ չէր աւրէն թերահաւատ լինել՝ թե չմեռանիցին, որովհետեւ միանգամ ամուսնաւորաց եւ մահկանացուաց ազգ է տոհմ աստուածոցն նոցա։

[196] Եւ զայնպիսի աստուածս ոչ առ աստուածս պարտ է ունել, այլ առ չաստուածս։ Զի որ ճշմարիտ Աստուածն է, զամենայն ինչ զիւր մշտնջենաւորութեամբ ունի. որպէս զէութիւնն, նոյնպէս եւ զյաւէժ կենդանութիւնն, եւ զորդին միշտ ընդ իւր ունել՝ առանց իրիք պատճառանաց եւ միջնորդութեան, եւ զարարչութիւնն ոչ ի հայթայթանաց, այլ ի կամակար կարողութենէ։ Եւ ոչ զոք ունի իւր հակառակ՝ թե ինքն բարեաց արարիչ իցէ եւ միւսն չարեաց. որպէս նոքա Որմզդի զբարի արարածսն դնեն եւ Արհմենի զչարսն.

[197] Զոր ոչ կարեն ցուցանել, թե հաւաստեաւ հայիցին, չար ինչ արարած՝ որ ի բնէ չար իցէ, ոչ զԱրհմնն եւ ոչ զդեւս՝ զոր նմա արարածս դնեն. որպէս բազում անգամ յոգնագոյն աւրինակաւք ոչ մոռացաք յառաջին ճառսն յայտ առնել։

[198] Այլ թե Արհմնն չար կարծիցի նոցա, վասն զԽարամանի անունն յանձին կրելոյ՝ առ ի յարեւէ զարեգակնատենչիկսն արկանելոյ, ուստի եւ զանունն իսկ զԽարամանոյ առ, նոյնպէս եւ սատանայն անուն՝ ոչ բնութեան ինչ անուն, այլ բարուց, որպէս ի բարութենէ ոք բարի կոչի, եւ ի չարութենէ չար, եւ այն ոչ եթե բնածին բարք են, այլ եկամուտս։ Եւ յայտ անտի է, զի բազում անգամ զբազում անզգամս տեսանեմք զգաւնացեալս, եւ զզգաւնս անզգամեալս. զլկտիս զգաստացեալս, եւ զզգաստս լկտեցեալս։ Այն՝ որ ի բանաւորաց ի կողմանէ անտի է։

[199] Նա եւ անբանաւորացն անասնոցն վասն այլ եւ այլ բարուցն ոչ երկուս արարիչս պարտ է իմանալ, որպէս նոքայն առ տխմարութեան կարծեցին՝ թե Որմըզդն զանասունս, զչորքոտանիս եւ զթռչունս եւ զձկունս եւ զամենայն ինչ՝ որ բարի եւ գեղեցիկ է՝ արար. եւ Արհմնն զգազանս չարս եւ զթռչունս պիղծս եւ զսողունս եւ զաւձս եւ զկարիճս եւ զամենայն վնասակար ճճիս։

[200] Եթե երկինք եւ երկիր եւ աւդք եւ ջուրք Որմզդի արարածք իցեն, զիա՞րդ վնասակարքն արարեալք յԱրհմենայ ի նորա երկրի բնակիցեն, եւ զնոյն աւդս ծծիցեն, եւ նովին կերակրովք՝ որ յերկրէն են՝ բուծանիցին, եւ ի նոյն ջուրս պիղծ ճճիքն ընդ սուրբ ձկունսն սնանիցին, եւ ի նոյն աւդս գիշակեր թռչունքն ընդ ազնուագոյն թռչունսն շողայցեն. զորս պարտ էր Որմզդի բարիոք արարածոցն սատակել եւ ոչ սնուցանել, քանզի նորա է երկիր եւ ջուրք եւ աւդք։

[201] Եւ եթե գազանք վասն վնասակարութեանն ի չարէ ումեքէ արարչէ կարծիցին, զմարդիկ առաւել արժան է ի չարէ արարչէ իմանալ, եւ ոչ զնոսա։ Զի ռսոքա աւելի վնասակար են գազանացն՝ քան գազանքն սոցա։ Զի սոքա ելեալ ի քաղաքաց եւ ի գիւղից՝ հետամուտ լինին կոտորելոյ զգազանսն, եւ նոքա սրացեալ ի լերինս եւ յափափայս ճեպեին անկանել փախստականք։ Յորոց կիսոցն եւ մորիքն արտաքոյ ընտելութեան մարդկան են։ Նոյնպէս եւ սողնոցն զխաւշիւն միայն զմարդոյն առեալ, է որ ի ծակս, է որ ի սորս, է որ ընդ փապարս երկրի մտեալ ղաւղեն. եւ եթե ի կարի նեղելոյ զնոսա մարդկան՝ մեղանչիցեն, եւ այն մարդկան վնաս է եւ ոչ նոցա. Դարձեալ՝ ի նոցա վնասակարութիւնն հայեցեալ՝ միմեանց չմեղանչել։ Զի թե զնոցայն վնասակար-ութիւնն՝ որ ոչ խորհրդով լինի՝ ատեալ պարտ իցէ, ո՞րչափ եւս առաւել զմարդկան մեղանչականութիւն՝ որ խորհրդով եւ նենգութեամբ լինիցի։

[202] Եւ այնու ոչ ի չարէ ումեքէ պարտ է զգազանսն եւ զճճիս իմանալ, այլ ի միոջէ ի բարւոյ արարչէ. զկէսսն ի պէտս, եւ զկէսսն ի զարդ, եւ զկէսսն զարհուրեցուցիչս՝ վասն զտարապարտ հպարտութիւն մարդոյն ցածու-ցանելոյ։ Նա եւ չքոտեաւքն զկծեցուցանէ զմեզ, որպէս լուովն եւ ճանճիւ եւ մժխով եւ գոռեխով, մնով եւ մկամբ, եւ այլովք նոյնպիսեաւք, որ չնչիկքն են, եւ զմեզ աշխատ կարեն առնել։ ռԶի ի նոցանէ <է>՝ որ զմեզ աշխատ առնէ, եւ է ինչ՝ որ մերումն վնասակար լինի. որպէս եւ մուկնն եւ ցեց եւ որդն, եւ որ ինչ նոցա նմանող իցէ։ Եւ նոքաւք ցածուցեալ զնստուցանէ զմիտս մեր. զի յորժամ գիտիցեմք՝ թե եւ փոքունքն կարող են մեզ վնասակար լինել, իջցուք ի տարապարտ հպարտութենէ՝ չունել զանձինս առ մեծարգիս, դարձեալ՝ եւ զխնամն եւս Աստուծոյ զմտաւ ածել՝ թե ուր փոքունքն կարեն մեղանչել մեզ, զիա՞րդ կարեալ ապրել՝ թե ընդ սողունս եւ ընդ գազանս բնակակիցս արարեալ է զմեզ։ Այլ եւ յայն եւս հայել պարտիմք՝ թե որչափ անասունս վասն մերոց պիտոյից ընդ մեւք հնազանդեաց, զձիս եւ զուղտս եւ զփիղս եւ զարջառ եւ զոչխար. եւ ի լերանց եւ ի դաշտաց՝ զայծեմունս եւ զեղջերուս եւ զառինս եւ զվարազս, յորոց կէսքն կրելիք են եւ կէսքն ուտելիք։ Եւ զայն եւս ետ գիտել մեզ, թե որոց նա կամի՝ յաղթականք կարեմք լինել. եւ որոց ոչ կամի՝ չկարեմք յաղթել՝ ոչ միայն արգաւորացն, այլ եւ չնչենոցն։ Զի՞նչ վատթարագոյն քան զլուն եւ զմուկն կայցէ։ Եւ զայն ոչ սպառել կարեմք, եւ ոչ յաշխարհէ մերժել։ Եւ այլն եւս ինչ մի ի ջուրս է, եւ զմեր պէտս ոչ հարկանիցէ, բայց միայն զի զկծեցուցանիցէ։ Յորժամ տեսանիցեմք՝ թե չեմք բաւական զնոսա սպառել, ծանիցուք զանձանց տկարութիւն, եւ զիջցուք ի զուր հպարտութենէ, եւ նմա միայն տացուք զյաղթութիւն, որ չնչենովքն զմեզ աշխատ առնէ, եւ զմեծամեծսն հնազանդէ մեզ. իբրեւ զփիղս եւ զուղտս եւ զառեւծս եւ զինծս եւ զյովազս, զորոց զկէսսն ի կրելիս, եւ զկէսսն ի զբաւսանս ընտելուցեալ համբուրեցուցանէ։

[203] Իսկ այլք այլազգ կարծեցին զսատանայէ, թե Աստուած իսկ զնա չար արար։

[204] Արդ եթե Աստուծոյ զնա չար արարեալ էր, ընդէ՞ր հալածէ եկեղեցի զդեւս։ Եթե վրէժխնդիրք չարեաց հաստատեցան դեւք, ապա վնաս առնէ եկեղեցի այնոցիկ՝ որ նոքաւքն խրատիցին, եւ հակառակ կամացն Աստուծոյ կայ, զի նա ի խրատ արար զնոսա, եւ սա հալածէ։ Բայց զի զհալածելն ոչ յանձնէ ինչ ունի՝ այլ յԱստուծոյ, յայտ անտի է եթե՝ ոչ նախ փչեաց Տէրն յերկոտասանսն հոգի, եւ ետ իշխանութիւն եւթանասնիցն, ոչ կարեին հանել զդեւս։

[205] Նա եւ ինքն իսկ եթե խրատիչ գիտէր զնոսա, ոչ սաստէր ի նոսա, եւ ոչ աշակերտացն իւրոց հալածել հրամայէր, որոց իւրն հրաման տուեալ էր մտանել ի մարդիկ։ Եւ զիա՞րդ իցէ, զի հրեշտակք իբրեւ լսեն զանուն Աստուծոյ՝ ուրախ լինին, եւ դեւք ոչ երբեք։ Այլ առաւել, իբրեւ լսեն, քստմնին։

[206] Եթե կարճիչք յանցանաց եին դեւք, ոչ երբեք զմարդիկ ի կռապաշտութիւն յաւժարեցուցանեին, եւ ոչ ի պէսպէս աղանդս փիլիսոփայից եւ հերձուածողաց, ոչ ի բաշխս բախտից, եւ ոչ ի ճակատագրաց, եւ ոչ կապելոց հրամանաց, ոչ ընդ աստեղս պշուցանել՝ թե նոքա ինչ իցեն պատճառք բախտաւորութեան եւ չուառութեան։

[207] Եւ զի դիւաց գիւտ է կռապաշտութիւն, վկայէ Դաւիթ՝ թե ամենայն աստուածք հեթանոսաց դեւք են։ Եւ երանելին Պաւղոս՝ թե զի՞նչ հաղորդութիւն կայ Քրիստոսի ընդ Բելիարայ։ Եւ ահաւանիկ, որպէս ասենն, հաղորդութիւն կայ նոցա ընդ միմեանս։ Զի եթե վասն զի չարն արար զնա Աստուած՝ չարչարիցէ, չէ աւրէն զնա չար կոչել՝ այլ վրէժխնդիր։ Զի չար յայնժամ էր, թե զհրամանն ոչ կատարէր։

[208] Բայց ընդէ՞ր ոչ նա, այլ հրեշտակ Աստուծոյ եհար զանդրանիկսն Եգիպտացւոց, եւ բազում անգամ զՀրեայսն յանապատի անդ։ Զի եթե նա յայն եդեալ էր, ընդէ՞ր ոչ նայն հարկանէր՝ այլ հրեշտակ։ Եւ յաւուրս Դաւթի՝ եւթանասուն հազար յերկոտասան ցեղիցն Իսրայեղի, եւ ի բանակէ ասորեստանոյն՝ հարիւր եւ ութսուն եւ հինգ հազար եհար հրեշտակ Աստուծոյ, եւ ոչ դեւք։

[209] Ընդէ՞ր եւ յաւուրս Յեսովայ որդւոյ Յովսեդեկայ՝ հրեշտակ ասէր ցբանսարկուն՝ որ կայր նմա հակառակ՝ թե սաստեսցէ ի քեզ Տէր՝ սատանայ։ Ընդէ՞ր եւ որդիք սատանայի կոչին Հրեայք՝ վասն զաւրինաւքն անցանելոյ, եթե նա կայցէ ի հրամանին՝ զոր առ, եւ նոքա անցին զպատուիրանաւն։ Եւ բնաւ իսկ սուտ ընդէ՞ր կոչիցի, որ արդարն կայցէ ի կարգին։ Զի ոչ ի նմանէ է չարութիւնն, այլ յայնմանէ՝ որ զնա այնպիսի արար։ Եւ զմէ՞ առաքիցի ի խաւարն արտաքին։

[210] Այլ, ասեն, հանգիստ է նմա խաւարն։

[211] Նա աւանիկ ոչ զայն աղաղակէր լէգեւոնն դիւաց. այլ թե տանջանք պատրաստեալ են նմա։ Զի՞ կայ մեր եւ քո, ասէ, որդի Աստուծոյ, զի եկիրդ այսր յառաջ քան զժամանակն տանջել զմեզ։ Եւ զի զվատթարութիւնն նորա յայտ առնիցէ, ասէ. ոչ ոք կարէ առնուլ զգործիս հզաւրին, եթե ոչ նախ զհզաւրն կապիցէ։ Արդ ընդէ՞ր կապէր զնա, եթե ոչ զի գիտէր եթե կամաւք չարանայ, եւ յորժամ կամի՝ կարող է զգաւնանալ։ Եթե ի բնէ ի չարչարել եդեալ էր զնա՝ ընդէ՞ր բամբասէր չարի անուամբ, որ զբնութիւնն՝ նոյնգունակ՝ որպիսի եղեւն՝ պահէր։ Նա եւ ոչ պատժոց արժանի էր, վասն ստուգելոյ զբնութիւնն։ Քանզի եւ ոչ զհուր ոք պատժէ, թե ընդէ՞ր այրես, եւ ոչ զջուրս, թե ընդէ՞ր հեղձուցանէք։

[212] Եւ միանգամայն եւ հրամանացն եւս հար-ցուածք սովին մտաւք լուծանին։

[213] Հրամանա՞ւ, ասեն, մեռանիցին մարդիկ, թե առանց հրամանաց։

[214] Նախ պարտիմք գիտել՝ թե զի՞նչ հրամանքն իցեն, եւ ուստի՞ բան հրամանացն ընդ աշխարհ տարածեալ իցէ։

[215] Հրաման կապեալ վասն մահուան՝ յաստ-ուած ատուր գիրս ոչ ուրեք գտանեմք, քանզի Տէրն մահու եւ կենաց՝ եւ կարճել իշխէ զհրամանն իւր եւ երկայնել։ Որպէս առ ջրհեղեղաւն ասէ. եղիցին աւուրք կենաց մարդկանս այսորիկ հարիւր եւ քսան ամ. եւ վասն բազմութեան անաւրենութեանն պակասեցոյց ի նոցանէն զքսանն։ Եւ որպէս առ ռԱդամ <աւն՝ որոյ ի սկզբան ոչ համարեին> ամքն՝ ասէ, յաւուր յորում ուտես ի պտղոյ ծառոյն, ի նմին մեռանիս։ Եւ առ իւրում բարերարութեանն, վասն որդեծնութեան եւ մարդկան յաշխարհի սերելոյ, ներեաց նմա ինն հարիւր եւ երեսուն ամ, զի մի գեղեցիկ ստեղծուածն իւր համաւրէն ջնջեսցի։ Եւ վասն արտասուացն Եզեկիայի արքայի՝ յաւելաւ նմա հնգետասան ամ։ Եւ վասն ապաշխարութեանն Նինուէացւոցն՝ ոչ կորոյս զքաղաքն յաւուրն երրորդի ըստ քարոզութեան մարգարէին իւրոյ։

[216] Եւ ոչ որպէս քաւդեայքն աստեղանշմարք, որ զծննդոց պատճառս եւ զմահուանց՝ յաստեղաց իբրեւ ի կենդանեաց դնեն։ Որպէս թե յորժամ ծնանիցինն, անդէն եւ մահուանքն իւրաքանչիւր ուրուք անվրէպ սահմանիցին. եւ՝ ըստ այն՝ ոչ յառաջել՝ ումեք մեռանել՝ հնար իցէ, եւ ոչ յամենալ։

[217] Այլ յանդիմանեն զնոսա եւ պատերազմ-ացն դէպք։ Զի ի միում աւուր բիւրք բիւրուց մարդկան կոտորին այլ եւ այլ տիովք, կէսք մատաղաւրեայք, եւ կէսք երիտասարդք, եւ այլք ի կատարեալ հասակի ծերութեան. որոց ծնունդքն ի միում ժամու չեին, եւ մահքն ի միասին եղեն։

[218] Եւ դարձեալ՝ թե յաստեղաց եին պատճառք ծննդոց, ընդէ՞ր ի Հնդիկս ոչ ոք երբեք սպիտակ ծնաւ, եւ ոչ յայլ յաշխարհս այնպիսի ինչ երեւակ։ Միթե ա՞նդր միայն ոչ եհաս աստղն սպիտակարար, եւ ոչ յայլ աշխարհս աստղն սեւագործ։ Եւ ատամունքն Հնդկին ուստի՞ իցեն այնչափ սպիտակ։

[219] Դարձեալ՝ բախտաւորութեանց եւ չուառ-ութեանց՝ զաստեղսն դնեն պատճառս. որպէս թե աստեղատունք ինչ իցեն, եւ ըստ դիպելոյ պատճառաւորաց աստեղացն յաստեղատունսն՝ նոյն-պիսիք եւ ծնունդքն լինիցին։ Մինչ դեռ առեւծն, ասեն, յաստեղատանն իցէ՝ եւ ծնանիցի ոք, թագաւոր լինելոց է. Եւ մինչ դեռ եզնն է՝ եւ ծնանիցի ոք, հզաւր եւ բարենշան գալոց է. Եւ մինչ դեռ խոյն է՝ եւ ծնանիցի ոք, մեծատուն լինելոց է, որպէս նայն թաւ եւ ասուեղ է. Եւ յորժամ կարիճն է՝ եւ ծնանիցի ոք, չար եւ մեղանչական լինելոց է. Եւ այլքն եւս այլոց ազգի ազգի իրաց պատճառք լինին։ Որպէս թե յորժամ Կրոնոսն յաստեղատունն մտանիցէ, թագաւոր մեռանի։ Որ եղեւն իսկ երկիցս, որպէս ասենն, առ Թէոդոսիւ կայսերբ։ Եւ քաւդեայքն պնդեալ եին՝ եթե մեռանի թագաւորն։ Եւ նա ոչ մեռաւ, զի յամաւթ լիցի սափասուտ արուեստգիտութիւնն։

[220] Արդ նախ զայն ասասցեն. ո՞ եհան զայնպիսի երկրական ռանասունսք՝ զգիշակեր եւ զխոտակերս յերկինս, զի պատճառ ծննդեան մարդկան լինիցին։ Զի որ ոք ուրուք պատճառ ծննդեան կարիցէ լինել, նա ի վեր քան զնա՝ որոյ պատճառն է՝ պարտի լինել իմաստութեամբ։ Արդ հասարակաց մտաւք հայեցեալ, տեսցուք։ Ո ի վեր իցէ։ Մա՞րդն՝ որ անասնոյն տիրէ, թե անասո՞ւնն՝ որ մարդոյն ի հարկի կայ։ Եւ ոչ միայն ի հարկի կայ, այլ եւ կերակուր նորա է։ Եւ գազանացն զկէսսն փախստականս եղեալս տեսանեմք, եւ զկէսսն յանտառախիտ մայրիս ամրացեալ՝ յորժամ զբարբառ միայն մարդոյն լսիցեն։ Քանզի զահ եւ զերկիւղ մարդոյն՝ արկեալ է արարչին ի վերայ գազանացն եւ սողնոցն եւ անասնոցն եւ թռչնոց, վասն առաւել զնա պատուելոյն. զորոյ եւ զարարածն նորանշան իմն ընծայեցուցանէ, թե ստեղծ որպէս ձեռաւք, եւ փչեաց շունչ կենդանի որպէս թե բերանով։ Եւ այնու, զի առաւել պատուական ցուցանիցէ զնա յայտ առնէ։

[221] Այլ զի Աստուած ի յաւդապատ մարմնոց ի վեր է, այն յայտնի է ճշմարտից։ Եւ եթե վասն նորա եղեն գազանքն եւ անասունքն, որպէս փորձ իրացն իսկ ցուցանէ, զիա՞րդ էր՝ զի յերկինս ելանեին եւ մարդկան ծննդեան պատճառք լինեին, որք այնչափ հեռի են ի կենդանութենէ, որչափ ճրագ մի՝ որ ի մարդկանէ կազմեալ իցէ լուսատու լինել տան ի գիշերի։ Եւ չկենդանիքն զիա՞րդ կարիցեն կենդանեացն պատճառ ծննդեան լինել։

[222] Այլ թե չեին կենդանիք, ասեն, եւ ոչ գնայունք եին։ Բայց զի գնան, յայտ է՝ թե կենդանիք են։

[223] Արդ լուիցեն։ Թե ամենայն ինչ որ գնայուն է՝ կենդանի իցէ, ապա եւ ջուրք որ գնան՝ կենդանի համարեսցին. եւ կրակ վասն շարժելոյն՝ կենդանի կարծեսցի. եւ աւդք եւ հողմք վասն շնչելոյն՝ կենդանի հաշուեսցին. եւ տունկք եւ խոտոց բոյսք, որ թեպէտ յամրագնացք են, սակայն աճելովն երեւին՝ թե գնայունք են։

[224] Եւ արդ որպէս ոչ ամենայն գնայուն՝ կենդանութիւն մտաւոր եւ բանաւոր ունի, նոյնպէս եւ ոչ արեգակն, եւ ոչ լուսին եւ աստեղք։

[225] Եւ ոչ երկինք իսկ՝ ընդ որով նոքա շրջին՝ կենդանութիւն ինչ մտաւոր եւ բանաւոր ունին։

[226] Այլ երկինք եւ երկիր անաւթք ետեղակալք են հաստատեալք յարարչէն, ունել ամփոփ ընդ ինքեամբ զամենայն՝ որ ի միջի նոցա է. եւ լուսաւորքն իբրեւ ճրագունք լուցեալք, վասն զխաւարն ի միջոյ մեծի տանս փարատելոյ։ Եւ են հարկաւորք բնակաւորք, հրամանաւ արարչին իւրեանց, ի վայելս ամենայն կենդանեաց. եւ իւրեանց ինքեանք չեն, քանզի ոչ գիտեն՝ թե իցեն եւ թե չիցեն. որպէս եւ երկինք եւ երկիր եւ ջուրք եւ փայտք եւ քարինք են վասն որոց եղենն, եւ իւրեանց ինքեանք չեն. քանզի ոչ գիտեն՝ եթե իցեն եւ թե չիցեն, այնու զի չեն մտաւորք եւ բանաւորք։

[227] Դարձեալ, որպէս ասենն, թե յորժամ առեւծն իցէ յաստեղատանն՝ թագաւոր ծնանելոց է, թե այնպէս էր, բազում անգամ բազում թագաւորաց պարտ էր ծնանել։ Զի ոչ մի միայն ծնանի՝ յորժամ առեւծն յաստեղատանն իցէ, այլ բազումք։ Եւ եթե արդարեւ առեւծն էր պատճառ ծննդեան թագաւորաց, ապա ոչ թագաւորի որդի թագաւոր լինէր, այլ ոյր ուրուք եւ դիպէր ծնունդն մտանելոյ առիւծուն յաստեղատունն։ Իսկ եթե <տեսանիցեմք>, տեսանեմք՝ եթե թագաւորի որդի թագաւոր լինի։ Որպէս Դաւթայ որդին Սողոմոն ի հաւրն աթոռ նստաւ, եւ նորա որդին ի նորա աթոռ, եւ մի ըստ միոջէ կարգ թագաւորացն Յուդայ ձգեցաւ մինչեւ ցՄակաբէացիսն, նոյնպէս զԱսորեստանեայցն եւ զԲաբելացւոցն՝ ռորդի ի հաւրէ առնուին կարգաւ զթագաւորութիւնն. Որպէս եւ ի Սասանայն ումեմնէ՝ սասանականքն որդի ի հաւրէ կարգաւ առին մինչեւ ցայսաւր զթագաւորութիւնն սասանականացն. եւ չգտաւ առեւծ յերկինս մտեալ յաստեղատունն. զի զթագաւորութիւնն յայլ ազգ ուրեք կարասցէ փոխել յերկրին արեւելից։ Եւ յայտ է՝ թե որպէս թագաւորութեանն չէ աստղն պատճառ, նոյնպէս եւ ոչ զաւրութեանն, եւ ոչ մեծատուն առնելոյ. մանաւանդ իսկ զի տեսանեմք զմեծատունս աղքատացեալս, եւ զաղքատս մեծացեալս։ Միթե եւ զա՞յն եւս կարիցեն ասել՝ թե մի եւ նոյն աստղ մեծութեան եւ աղքատութեան կարէ պատճառք լինել, եւ զաւրութեան եւ տկարութեան։ Քանզի եւ զհզաւրս երբեք երբեք տկարացեալս տեսանեմք, եւ զտկարսն զաւրացեալս. եւ զչարսն զգաւնացեալս, եւ զզգաւնս չարացեալս։

[228] Եւ ո՞ւր իցէ այն, զոր ասենն, եթե զոր ինչ ի ճակատագրին գրեալ է հրամանացն, այնմ չէ հնար վրիպել. այլ որ փառաւորն գրեցաւ փառաւոր է, եւ որ չուառն՝ չուառ. եւ ուր հրամանքն ռդիցենք եւ յումէ հրամանքն, ըստ այնմ եւ մեռանին. եւ վրիպել չէ հնար ի սահմանելոյ հրամանէն։

[229] Ո հրաման տկար, եւ անզաւր սահման, զոր եւ գողքն եւ աւազակքն կարեն խախտել, յորժամ ի վերայ հասեալ՝ զոմն յընչից եւ յարեւէ արկանիցե արկանիցեն։ Եւ եթե ի սահմանելոյ ինչ հրամանէ իրքն գործիցին, չէ պարտ՝ ոչ թագաւորաց մահու հրաման տալ, եւ ոչ դատաւորաց քերել եւ սպանանել զմարդասպանն. որք զպատուհասն ի վերայ ածելով յայտ առնեն՝ թե ոչ ըստ սահմանելոյ ինչ հրամանացն ռսեռանանք մեղքն մեղանչականացն, այլ ի բռնաւորութենէ չարագործութեանն։

[230] Եւ կամ յորժամ հէն յաշխարհ արշաւիցէ՝ տեռազերծ առնել եւ կոտորել զմարդիկ, մի զաւրս ժողովեսցեն, եւ մի գունդս ռառ գունդս կազմեսցեն՝ հանելոյ զհէնն յաշխարհէ, այլ իրաւունս տացեն՝ թե հրամանք են աշխարհին ի հինէ կոտորել, մեք ընդէ՞ր դառնայցեմք ընդդէմ հրամանացն։ Այլ գումարելով զզաւրսն եւ հանելով զթշնամին յաշխարհէ, ցուցանեն՝ եթե ոչ ըստ սահմանելոյ ինչ հրամանի կոտորածքն գործիցին, այլ ի բռնաւորութենէ հինին՝ որ եկեալ ժլատութեամբ կոտորէ զաշխարհ, եւ մերկանայ յընչից եւ ի ստացուածոց։

[231] Բայց զայն եւս գիտել պարտ է՝ եթե զամենայն ինչ զվնաս, որ ի վնասակարաց գործիցի, յառաջագոյն գիտէ Աստուած։

[232] Եւ եթե գիտէ, ասեն, զվնասս՝ որ գալոց են ի վերայ մարդկան, ընդէ՞ր ոչ արգելուցու։

[233] Եթե՝ որչափ վնասս արգելու Աստուած ի մարդկանէ՝ այն ոչ ամենեցուն յայտնի է, այլ նմա միայն՝ որ զամենեցունց զխնամս ըստ իւրաքանչիւր պիտոյից բաշխէ։ Կարճէ երբեք եւ զվնասս վնասակարացն, զի մի այնպէս երեւեսցի՝ թե չկարիցէ արգելուլ զվնասսն։ Դարձեալ՝ թուլացուցանէ եւ վնասակարին՝ յագեցուցանել զկամս իւր յընկերին, զի մի թուիցի ընդ հարկաւ վարել զբանաւորսն, այլ զի յիւրաքանչիւր գործոց անցնիւր հանդէսք երեւիցին։

[234] Եւ կանխաւ գիտէ զամենայն, եւ կանխա-գիտութիւնն չէ պատճառ չարեաց։ Քանզի եւ ոչ յորժամ տեսանիցէ ոք զընկեր իւր ընդ լպիրծ տեղիս գնացեալ, եւ ասիցէ՝ թե գլորելոց է, նա ինչ եղեւ պատճառք գլորման ընկերին. Եւ ոչ, յորժամ ընդ աւազակուտ տեղիս դիմեալ զընկերն ոք տեսանիցէ, եւ ասիցէ՝ թե եղեռն գտանէ, նա ինչ իցէ պատճառք վնասուն. Եւ ոչ, յորժամ զազնուականի ուրուք զորդի յաղակատանս հասեալ տեսանիցէ եւ ասիցէ՝ եթե կորուսանելոց է զարարածս հայրենիս, նա ինչ իցէ պատճառք վատնելոյ ընչիցն։ Նոյնպէս եւ ոչ Աստուծոյ յառաջգիտութիւնն է պատճառք բարեաց կամ չարեաց։

[235] Գիտէ Աստուած կանխաւ զամենայն. այլ է ինչ՝ զոր կամի, եւ է ինչ՝ զոր ոչ կամի։ Կամեցաւ ածել ջրհեղեղ, եւ ոչ իւր այն կամք եին՝ թե ջրհեղեղաւ մարդիկ եւ անասուն առ հասարակ սատակիցին, այլ անարժան խառնիցն ազգին յանդգնութիւն ած զնա յայն՝ առնել զոր ոչն կամէր. որպէս ինքն իսկ ուխտէ մարգարէիւն՝ թե ոչ կամիմ զմահ մեղաւորին, այլ զդառնալն նորա եւ զկեալ։ Կամէր՝ թե չէր յանցուցեալ Ադամայ. եւ քանզի կանխաւ գիտէր զյանցանելն, յառաջագոյն պատուիրեաց նմա՝ չուտել ի պտղոյ մառոյն. եւ զի ոչ անսաց հրամանին, յիրաւի պատժեցաւ։ Կանխաւ գիտաց զՅակոբայ՝ թե առաքինի լինելոց է, եւ զԵսաւայ՝ թե յանպիտանութիւնս կործանելոց է։ Եւ վասն այնորիկ մինչ չեւ ծնեալ եին, եւ մինչ չեւ մի ինչ բարի կամ չար գործեալ էր, ասէ. զՅակոբ սիրեցի եւ զԵսաւ ատեցի։ Եւ յառաջագոյն հայեցեալ ի նախանձաւորութիւնն Յովսեայ արքայի Յուդայ՝ ազդ արար կանխագոյն մարգարէիւ, թե յառնելոց է ի նոցանէ թագաւոր, որ զկռապաշտութիւն որդւոցն Իսրայեղի եղծանիցէ։ Եւ յառաջագոյն ծանուցեալ զազնուականութիւնն Կիւրոսի պարսկի, կանխաւ գուշակեաց՝ եթե արձակելոց է զգերիս ժողովրդեանն։

[236] Եւ յայտ է՝ եթե կանխաւն գիտել առաւել-ութիւն է սքանչելի էութեանն։ Զբարին կամել եւ ոչ զչար՝ բարերարութիւն մարդասէր բնութեանն էր։

[237] Յառաջագոյն հայեցեալ ի հեստութիւն Փար-աւոնի, ասէ. ես խստացուցից զսիրտն Փարաւոնի։

[238] Եւ թե նա խստացոյց, ասեն, ընդէ՞ր եհար հարուածովք զնա եւ զերկիրն Եգիպտացւոց։

[239] Այլ Առաքեալ մտանէ ջատագով Տեառնն իւրոյ՝ եթե ոչ նա խստացոյց զՓարաւոն, այլ ինքն անձամբ զանձն։ Եւ ասելն Աստուծոյ՝ թե ես խստացուցի, այնպիսի ինչ է. որպէս ոք, յորժամ զընկեր իւր կամ զծառայ մեծարիցէ, եւ նա հպարտացեալ արհամարհիցէ զմեծարիչն, եւ նա ասիցէ՝ թե զի՞ դնեմ նմա մեղ. ես անձամբ արարի ինձ թշնամանս՝ զի ածի ի պատիւ զանարժանն, նոյնպէս եւ զԱստուծոյն իմանալի է՝ թե ես ներելովն իմով եղէ պատճառք խստանալոյն նորա, զի ոչ յառաջնումն սատակեցի զանդրանիկն նորա։

[240] Այլ կամեցաւ, ասէ, Աստուած ցուցանել զբարկութիւնն իւր, եւ յայտնի առնել զզաւրութիւն իւր զոր ած բազում երկայնմտութեամբ ի վերայ ամանոցն կազմելոց ի կորուստ։ Ուստի յայտ է՝ թե երկայնմտութիւնն Աստուծոյ եղեւ պատճառ խստութեան սրտին Փարաւոնի, այնու զի զվերջին հարուածսն յառաջնումն ոչ ած ի վերա վերա նորա։

[241] Այլ զի չէր քարացուցեալ Աստուծոյ զսիրտն Փարաւոնի, այնու իմանալի է՝ զի մերթ հաւանէր արձակել զժողովուրդն, եւ մերթ չհաւանէր։ Եւ անաւթս կազմեալս ի կորուստ ինքեանք զանձինս արարին, եւ ոչ Աստուած, զորմէ ասէն Առաքեալ՝ եթե կամի, զի ամենայն մարդիկ կեցցեն, եւ ի գիտութիւն ճշմարտութեան եկեսցեն։ Եւ ո՞չ ապաքէն եւ նոքա յամենայն մարդկանէ եին։

[242] Եւ ոչ որպէս ընդդիմակաց կողմն ասէ՝ եթե ոչ ըստ կամել է, եւ ոչ ըստ ընթանալ, այլ ըստ Աստուծոյ ողորմելոյն. զի որում կամի՝ ողորմի, եւ որում կամի՝ խստանայ։ Եւ ըմբերանեալ զդիմակաց կողմնն Երանելւոյն, ասէ. դու ո՞վ ես, ո՛վ մարդ, որ պահանջես պատասխանի յԱստուծոյ։ Եթե եւ այնպէս ինչ էր, դու ո՞վ եիր՝ որ համարս պահանջեիր յԱստուծոյ։ Միթե ասիցէ՞ կաւն ցբրուտն՝ թե ընդէ՞ր այդպէս ստեղծեր զիս։

[243] Բայց զի ոչ այնպէս է, նորին իսկ ի նմին թղթի գրեալ՝ ասէ. եթե որում կամիք՝ ընծայեցուցանէք զանձինս ձեր ի հնազանդութիւն, եթե արդարութեան, եւ եթե հնազանդութեան մեղաց։ Եւ առ Տիմոթեոս գրեալ՝ ասէ. եթե ոք սրբէ զանձն իւր, եղեւ նա անաւթ կազմեալ պիտանացու ի գործ Տեառն իւրոյ։ Եւ մարգարէն ասէ. եթե ախորժեսջիք եւ լուիջիք ինձ, զբարութիւն երկրի կերիջիք։

[244] Եւ այսու ամենայնիւ եւ այլովք բազմաւք յայտ է՝ եթե ոչ նա անաւթս բարկութեան կազմէ ի կորուստ, եւ ոչ անաւթս ողորմութեան ի փառս, այլ ինքեանք զանձինս կամ ի կորուստ կամ ի փառս։

[245] Եւ զի չիք ակնառութիւն ռառ յԱստուծոյ, ասէ. միթե Հրեի՞ց միայն իցէ Աստուած՝ եւ հեթանոսաց ո՞չ. այո՝ եւ հեթանոսաց. զի նոյն Աստուած է՝ որ արդարացուցանէ զթլփատութիւնն հաւատովք եւ զանթլփատութիւն նովին հաւատովք։ Եւ դարձեալ՝ թե զորս կոչեաց ոչ միայն ի Հրեից, այլ եւ ի հեթանոսաց։ Եւ այլուր՝ թե մի է Տէր, եւ մի հաւատ, եւ մի մկրտութիւն, եւ մի Աստուած ի վերայ ամենեցուն եւ ընդ ամենեսեան եւ ամենայնիւ։

[246] Դարձեալ՝ յառաջագոյն սպառնացեալ գերութիւն ժողովրդեանն, ուխտէր՝ թե ես խաւսեցայ, արդ արարից եւ ոչ դարձուցից։ Եւ ոչ թե իւր այն կամք եին, այլ նոցա ամբարշտութիւնն ած զնա յայն՝ որ ոչն կամէր։ Եւ եթե ի նմին հեստութեան յետ սպառնալեացն՝ նոցա չէր աղուացեալ, ոչ մատնէր զնոսա ի ձեռն թշնամեացն։ Լաւ համարէր զիւր բանսն շրջել, քան զնոսա ի ձեռս այլազգեաց մատնել. որպէս ի Նինուէացւոցն ապաշխարութիւնն հայեցեալ, ոչ կործանեաց զքաղաքն։ Դարձեալ՝ եւ զԵրեմիա յառաջագոյն նկատեալ՝ ասէ, մինչ չեւ նկարեալ եիր յորովայնի, ծանեայ զքեզ։ Ծանեայ զքեզ, ասէ. զի ցուցցէ՝ թե յառաջագոյն գիտէր թե որպիսի ոք լինելոց է։ Եւ դրոշմեաց զնա ընդ սուրբս այնու՝ զոր ասէ. թե մինչ չեւ ելեալ եիր յարգանդէ, սրբեցի զքեզ, եւ մարգարէ ազգաց ետու զքեզ։ Նոյնպէս եւ զՍամուէլ եւ զՅովաննէս եւ զՊաւղոս, որպէս եւ ասէ իսկ՝ թե ընտրեաց զիս յորովայնէ մաւր իմոյ աւետարանել զորդին իւր ինեւ, եւ զամենայն իսկ սուրբս, որպէս ասէ Առաքեալ՝ թե զորս յառաջագոյնն ճանաչէր, յառաջագոյն սահմանեաց կերպարանակից լինել պատկերի որդւոյն իւրոյ. եւ դարձեալ՝ թե ընտրեաց զմեզ յառաջ քան զլինելն աշխարհի։

[247] Եւ զի բարեաց կամեցող է Աստուած, ուսուցանէ Տէր մեր յասելն՝ թե այս են կամք Հաւր իմոյ, որ յերկինս է, զի ամենայն որ տեսցէ զորդի եւ հաւատասցէ ի նա, ընկալցի զկեանսն յաւիտենից։ Եւ դարձեալ՝ թե իմ կերակուր այն է, զի արարից զկամս Հաւր իմոյ, եւ՝ այս են կամք Հաւր իմոյ, զի զամենայն զոր ետ ցիս՝ ոչ կորուսից ի նմանէ, այլ յարուցից զնա յաւուրն յետնում։ Արդ կամի՝ զի ամենեքեան որ հաւատան յորդի, մի կորիցեն, այլ զի յարիցեն յաւուրն յարութեան։ Եւ գործն յարութեան յետ ազգաց բազմաց լինելոց է։ Բայց Աստուած զբարիոք կամսն եւ ունէր, ի բնէ, եւ ունի։ Եւ ոչ են եկամուտ ի նա կամքն, այլ բնակաւորք ըստ անճառ բարերարութեանն։

[248] Եւ որպէս յառաջագոյն ասացաք, իւր կամքն միշտ բարեախորժք, եւ կամի՝ զի եւ իւր բանաւոր արարածքն ցանկացողք բարեաց եւ գործաւնեայ արդարութեան լինիցին։ Բայց քանզի գիտէ՝ թե կէսք գան ըստ կամաց նորա, եւ կէսք ոչ գան, վասն այնորիկ զկիսոցն առաքինութիւն՝ վասն զայլս ի բարւոք նախանձ յորդորելոյ՝ անդստին յորովայնէ քարոզէ. նոյնպէս եւ զայլոցն զանպիտանութիւն. իբր ոչ եթե ինքն զոմն յորովայնէ անպիտան ստեղծանիցէ, եւ զոմն պիտանի։ Եւ թե այնպէս ինչ էր, զի՞ պիտոյ էր զպիտանին գովել եւ զանպիտանն պարսաւել, թե ինքն արարիչ է պիտանութեանն եւ անպիտանութեան։ Նա եւ ոչ մեղադիր պարտ էր լինել ան-պիտանութեանն, թե իւր զնա այնպէս ստեղծեալ էր յորովայնէ։ Եւ արդ յայտ է՝ եթե ասելն Աստուծոյ, թե զՅակոբ սիրեցի եւ զԵսաւ ատեցի, կանխաւ գիտել է՝ թե սա սիրելի լինելոց է յիւրոց բարուց, եւ նա ատելի։ Եւ զի յիւրոց բարուց եղեւ ատելի Եսաւ, ասէ Առաքեալ. մի ոք պոռնիկ եւ պիղծ իբրեւ զԵսաւ. եւ՝ մի արմատ դառնութեան ի վեր երեւեալ՝ զայլս նեղիցէ. եւ յայտ արար՝ թե յիւրոց կամաց եղեւ այնպիսի Եսաւ, եւ ոչ յԱստուծոյ ստեղծուածոյ։ Որպէս եւ այլուր ասէ՝ թե արար Աստուած զմարդն ուղիղ, եւ նոքա խորհեցան խորհուրդ չարութեան։Եւ մարգարէիւն ասէ. ես տնկեցի զքեզ որթ վայելուչ, եւ զիա՞րդ դարձար ի դառնութիւն որթդ խոպանացեալ։

[249] Ուստի յայտ է՝ թե Աստուած զգործուածն ամենեցուն գեղեցիկ գործէ. եւ ի բարութիւն եւ ի չարութիւն դառնալոյ զանձնիշխանութիւնն արար կամակար, զի յոր կողմն եւ կամիցի՝ կարող իցէ դառնալ. եւ ըստ գործոցն եւ զհատուցումնն նոյնպիսի առնուցու. եւ մի իբրեւ զանասուն վարիցի, ռորոյք ոչ գործք ինչ բարիք կան, եւ ոչ հատուցման ակնկալութիւն, այնու զի անասունն է, եւ չգիտէ ընտրել զչար ի բարւոյ խորհրդիւ, բայց ի բնական բարուցն. որովք յիշատակաւք միայն վարի յաւգտակարն, եւ խորշի ի վնասակարէն։

[250] Յորս են եւ ազդմունք ինչ բնականք՝ որովք հանդերձելոց իրիք իրաց ազդ լինիցի նոցա։ Որպէս ձիոյն՝ ի սմբակէն վարելոյ. Եւ եզինն՝ ձմերանի ընդ ալուց կողմն նստելոյ, եւ մաւտ ի գարունն ընդ դրաց կողմնն դառնալոյ. Եւ ծիծառան՝ յառաջ քան զաշունն ի ջերին տեղիս ի ձմերոց երթալոյ. Եւ խորդոյն՝ ռիմանալոյք յառաջագոյն զձմերունս կարեւորս, եւ վաղ ի մարմանդ տեղիս փութալոյ. Եւ ճայից՝ վաղագոյն տարմատարմ շրջելոյ. Եւ աղաւնեաց՝ համագունդ երամ երամ խաղալոյ. Եւ ագռաւուց՝ ի ծմակաց վաղագոյն ի ջերին տեղ-իս գնալոյ. Եւ անգեղց՝ ի հեռաստանէ զգիշոյ անկանելոյ դիտաւորութեան. Եւ այլոցն եւ ամենայն անասնոց եւ թռչնոց։ Որպէս եւ մրջեան՝ յամարանոյն պատրաստելոյ զկերակուր, եւ ընդ երկու զհատն կտրելոյ՝ զի մի բուսանիցի, եւ ի ջեր ժամանակս հանելոյ զկտիկն յորջէ անտի եւ ցամաքեցուցանելոյ. Եւ մեղուաց՝ զդուրս մեղուանոցացն յառաջ քան զցուրտն ականամոմով խնլոյ. եւ արջոյ՝ յառաջագոյն քան զձմեռն ի բայոց մտանելոյ. եւ երէոյ՝ կանուխ ի լերանց ի դաշտ դիմելոյ. եւ եղջերուաց՝ գտակաւ զժամանակ խառնիցն իմանալոյ. Եւ իշավայրաց քինացելոց՝ զարու յաւանակս ի մատաղութեան կտրելոյ։ Եւ այս ամենայն ազդեցութիւնք բնականք են յանասունսն, եւ ոչ խորհրդականք, որ յարարչէն նոցա տնկեալ են ի նոսա՝ առ ի յաւժարելոյ յաւգտակարն եւ խորշելոյ ի վնասակարացն։

[251] Եւ ոչ միայն յանասունսն են բնական ազդեցութիւնք, այլ եւ ի մարդկան, որ խաւսունք եւ իմաստունք են։ Որպէս յորժամ ակն խաղայցէ, բնական ազդեցութեամբ վասն զնորոգ ոք տեսանելոյ լինի՝ ասեն՝ նշանակ, որք այնմ ստէպ միտ դնեն։ Եւ յորժամ յերանս կամ յայլ անդամս միս խաղայցէ, նշանակ հեծանելոյ ուրուք է՝ ասեն, կամ հանդերձս ազնիւս ագանելոյ, կամ սիրելւոյն պատահելոյ, կամ գան ըմպելոյ։ Նոյնպէս եւ յորժամ ոտն կծիցէ կամ ձեռն. մին՝ ասեն՝ ճանապարհի գնալոյ նշանակ է, կամ անձրեւի. եւ միւսն՝ առնլոյ ինչ յումեքէ կամ տալոյ։ Նոյնպէս եւ փնչելն, եւ լեզուին կծել, եւ ունկանն հարկանել, եւ ըմբանին կծել, ոչ եթե յայսոյ իմեքէ լինի, այլ ի բնական ազդեցութենէ անտի՝ զոր տնկեալ է արարչին յանդամսն. զւ յորժամ ի խորհրդական զգուշութենէն զեղծիցի, բնական ազդեցութեամբն պատսպարեսցի։ Եւ յաւրանչելն եւ ձգտել, որպէս կարծեցին ոմանք, ոչ ի դիւէ լինի՝ այլ ի մեղկութենէ եւ ի թուլութենէ մարմնոյն։ Ուստի զստէպ յաւրանչելն եւ ձգտելն՝ հմուտ բժիշկք ի մթերելոյ մաղասոց ասեն. զոր եւ փորձն իսկ յայտ առնէ։ Զի յորժամ ստէպ ոք յաւրանչիցէ, սարսափիւն գայ զոսկերաւքն եւ քստմունք գնան ընդ անդամսն։ Եւ ոչ փնչելն ի հրեշտակէ. այլ կամ ի ցրտոյ՝ կամ վասն այլ իրիք բնական ազդեցութեան։ Նա եւ յոգւոցն հանել՝ երբեմն յիշատակաւ լինի, եւ երբեմն առանց յիշելոյ զոք։ Եւ զի բնական ազդեցութիւնք են եւ ոչ ի դիւաց, յայտ անտի է՝ զի եւ յանասնոց բնութիւնս գտանին նոյնք։ Եւ յոգւոցն հանել՝ յորժամ ոչ զոք կամ զինչ բարի կամ զկարիս յիշելոյ լինիցի՝ բնական ազդեցութիւն է, առ ամփոփելոյ զոմն ընդ երկիւղիւ արարչին, եւ ճանաչելոյ զիւրոյ բնութեանն տկարութիւն։ Եւ յորժամ յիշատակաւ լինիցի, կամ առ սիրոյ սիրելւոյ լինի, կամ առ անարժանս ինչ եւ զվնասս աշխարելոյ։ Որպէս յորժամ ի լրջեաց ծուլայցէ, գիշերական երազովքն ամփոփի ընդ երկիւղիւ։

[252] Եւ երազոցն այլ եւ այլ պատճառք են։

[253] Է ինչ՝ զոր ցերեկ ընդ բերան ածիցէ մարդն. ի նոյն եւ ի դադարել մարմնոյն եւ ի քունն զբաղնուն միտքն։

[254] Եւ է ինչ՝ զոր բնաւ չիցէ ածեալ զմտաւ, եւ տեսանէ յերազի։Եւ այնր երկու պատճառք են։

[255] Կամ հաստատուն ինչ տեսանել իբր ընդ հայելի աւրինակաւ՝ յԱստուծոյ շնորհացն ազդեցութենէ, վասն ի լաւութիւնս զմարդն յորդորելոյ, եւ ոչ յայտ յանդիման ճշմարտութեամբ. որպէս Յովսեփայ եւ Դանիէլի մեծամեծ իրաց տեսիլք յայտնեցան։

[256] Եւ միւսն ի հակառակորդէն։ Քանզի նա անմարմին է, որպէս շունչ մարդոյն անմարմին. եւ ածեալ կերպարանս կերպարանս առաջի նկարէ, մերթ զկանաց՝ վասն ի ցանկութիւն գրգռելոյ, եւ մերթ զահագին գազանաց եւ զսողնոց՝ վասն զարհուրեցուցանելոյ. որպէս եւ Յոբն ասէ՝ թե եւ երազովք զարհուրեցուցանես զիս։ Եւ բազում անգամ ի կանաց կերպս եղեալ՝ զարս խաբէ յերազի. եւ է երբեք յարանց կերպս դարձեալ, զկանայս յանցուցանէ։ Իբր ոչ եթե արուական եւ իգական անդամք կայցեն նորա, այլ խտղտեալ զաման ցանկութեանն՝ տայ հեղուլ ի բաց զարութիւնսն։ Եւ ոչ, յորժամ ի մարդ մտեալ իցէ, եւ յարուական կամ յիգական բարբառս պատճառիցի, պարտ է հաւատալ՝ թե արութիւն կամ իգութիւն գուցէ նորա։ Եւ ոչ, յորժամ ցուցանէ՝ թե ի գանէ կամ ի սրոյ երկնչիցի, հաւատալի է. Զի նմա գան՝ Աստուծոյ սաստն է, եւ սրբոց շնորհք՝ զոր ի հոգւոյն սրբոյ ունիցին։ Կամ ի կենդանութեան կամ ի քաղցրաքուն հանգստեանն ցուցանէ՝ թե ի գանէ եւ ի սրոյ երկնչիցի, զի զմարդիկ յայն ապաստան արարեալ՝ ծուլացուցանիցէ խնդրելոյ յԱստուծոյ զաւգնականութիւնս. զոր եւ Տէրն իսկ յայտ արար ասելովն, եթե այս ազգ ոչ ելանէ՝ եթե ոչ պահովք եւ աղաւթիւք։

[257] Եւ ոչ ամենայն թալանալ եւ ցնորել մարդկան ի դիւէ է, այլ է՝ որ ի մաղձոյ է, եւ է՝ որ ի մաղասէ, եւ է՝ որ յուղղոյն սնանալոյ, եւ է՝ որ ի ստամոքսէ խանգարելոյ, եւ է՝ որ յորովայնէ խստանալոյ, մինչեւ ցփրփրել անգամ եւ զաչս յեղյեղուլ։

[258] Այլ յուղղոյն սնանալոյ՝ եւ ի մտաց իսկ անկանի մարդ, եւ խաւսի ընդ որմս, եւ կագի ընդ հողմս։ Ուստի բժիշկք յամառին՝ թե բնաւ չիք դեւ որ ի մարդ մտանիցէ. այլ ցաւք են այն, եւ մեք դարմանովք կարեմք բժշկել։ Այլ մեք զայն ոչ ասեմք. քանզի ճշմարիտ է մեզ բանն աւետարանի՝ եթե բազում դեւք, իբրեւ տեսանեին զՅիսուս, աղաղակեին եւ ելանեին ի մարդկանէ. եւ նա սաստէր ի նոսա եւ ոչ տայր խաւսել նոցա. հանդերձ այլովք նոյնպիսեաւք։ Եւ լուսնոտքն որ ասին, ոչ եթե լուսնոյ վնասեալ՝ այնպիսիք կոչին, այլ դաս ինչ է դիւաց՝ որ ըստ ռլուսնոյք յայտնին։

[259] Եւ փորձել այնչափ իշխէ սատանայ, որչափ հրաման առնու։ Եւ յայտ ի Յոբայ փորձանացն է։ Զի եթե ոչ նախ առ հրաման յԱստուծոյ, ոչ ժտեցաւ փորձել զնա. եւ ի խոզից երամակէն, յոր ոչ իշխեցին մտանել դեւքն՝ թե ոչ առին հրաման ի Տեառնէ։

[260] Այլ են ոմանք՝ որ վիճին, եթե բնաւ իսկ սատանայ ոչ փորձէ զմարդ։

[261] Այլ յանդիմանին յԱռաքելոյ որ ասէ՝ թե բազում անգամ կամեցայ գալ առ ձեզ, եւ խափանեաց զիս սատանայ։ Եւ դարձեալ ասէ՝ թե ոչ է մեզ մարտ ընդ մարմնոյ եւ ընդ արեան, այլ ընդ իշխանութիւնս եւ ընդ պետութիւնս եւ ընդ աշխարհակալս աշխարհի խաւարիս այսորիկ։ Եւ յաւետարանի ասէ՝ թե սատանայ իսկ արկեալ էր ի սրտի Յուդայի սկարովտացւոյ, մատնել զնա։ Եւ դարձեալ՝ թե ընդ պատառոյն եմուտ սատանայ։ Դարձեալ՝ թե խնդրեաց սատանայ խարբալել զձեզ իբրեւ զցորեան։

[262] Եւ ռփորձելոյնք այնչափ տայ նմա իշխան-ութիւն, որչափ մարդն հանդուրժել կարէ։ Որպէս երանելի Առաքեալ ասէ՝ թե հաւատարիմ է Աստուած, որ ոչ արկցէ զձեզ ի փորձութիւն՝ առաւել քան զկար ձեր, այլ արասցէ ընդ փորձութեանն եւ զելս՝ զի համբերել կարասջիք։ Եւ Տէր մեր ուսուցանէ յաղաւթսն ասել մեզ՝ թե մի տանիր զմեզ ի փորձութիւն, այլ փրկեա զմեզ ի չարէ. զի ցուցցէ թե եւ աղաւթիւք կարեմք ապրել ի փորձանաց չարին։

[263] Թե ռայդպիսի իցէ, ասեն, փորձելոյ վասն հաստատեալ է զնա Աստուծոյ։ Այլ մեք ի վերագոյնսն իսկ բազում վկայութեամբ գրոց սրբոց ցուցաք, թե ոչ ի չարչարել եւ ի փորձել արարեալ է զնա Աստուծոյ, այլ եւ նովաւ՝ որ ի չարութիւնն կործանեցաւ, գործ բարւոք գործէ Աստուած. թեպէտ եւ չարն ոչ այնպիսի մտաւք մատչի փորձել. այլ համարի յաղթել, եւ գտանի պարտաւորեալ։ Թուլացուցանէ ըստ չարեաց կամաց նորա փորձել զառաքինիս. եւ մտեալ ի փորձութիւնսն նորա՝ իբրեւ ի բովս, զտին եւ ընտրին իբրեւ զոսկի սուրբ ելեալ ի հալոցաց։

[264] Արդ եթե չարեաց արբանեակ արարեալ էր զնա Աստուծոյ, ոչ յաւուրսն Աքաաբայ հոգի՝ սուտ լինէր ի բերան մարգարէիցն ստոց, այլ նմա պարտ էր հարկանել զայն սպասաւորութիւն։ Եւ ընդէ՞ր հոգի՝ որ ոչ դաւանէր զՏէր Յիսուս ռչիցէք յԱստուծոյ, որ զԱստուծոյ սպասն ոչ խափանէ։ Եւ ընդէ՞ր մարդասպան կոչիցի, որ կեցուցիչն է փորձութեամբք։ Եւ ընդէ՞ր որք ոչն հաւատան ի Տէր Յիսուս՝ որդիք չարին կոչեին, եթե նա Աստուծոյ բանիւ իցէ փորձիչ։ Եւ եթե չարին կամարարի Աստուծոյ որդիք իցեն Հրեայք, ընդէ՞ր եւ ոչ Աբրաամ այնպէս անուանիցի։ Եւ ընդէ՞ր սուտ եւ մարդասպան անուանիցի չարն, եթե ի ճշմարտութեան կայցէ եւ ոչ ի ստութեան։ Եւ գրեսցուք՝ թե Հրեայն յանձնէ խաւսիցի սուտ, նա ընդէ՞ր կոչիցի հայր Հրեին՝ որ ոչ սուտ առնէ զբնութիւնն, այլ որպէս եղեւն՝ այնպէս խաւսի։ Եւ ընդէ՞ր ասիցէ Առաքեալ՝ թե հնազանդելոց է փրկչին մերում հանդերձ մահուամբ եւ սատանայ, եւ անկանելոց է յիշխանութենէ եւ ի պետութենէ իւրմէ՝ որ աստուածանալն անձամբ կամեցաւ։ Եւ ընդէ՞ր կապիցի եւ ի տանջանս մատնիցի. ոչ ապաքէն՝ զի իւրուվք կամաւք զԱստուծոյ սպասն խնդրէր առնուլ ի մարդկանէ, եւ ի կռապաշտութիւնս ձգէ. եւ դիւթութեամբք եւ հմայիւք եւ քաւդէութեամբ վրիպեցուցանէ զմարդիկ յԱստուծոյ ճշմարտութենէն։ Եւ թշնամի կոչի՝ վասն զորոմնն ի մէջ ցորենոյն սերմանելոյ։ Ուստի յայտ է՝ եթե ոչ բնութեամբ է թշնամի, այլ կամաւք։ Եւ եթե բնութեամբ էր նմա չճանաչելն զԱստուած հայր, զորդին զիա՞րդ կարէր ճանաչել եւ աղաղակել՝ թե դու ես որդին Աստուծոյ. եւ դարձեալ ռզառաքելոցնք նորա ասել՝ թե արքն այնոքիկ ծառայք են Աստուծոյ բարձրելոյ։

[265] Եւ յայսմ ամենայնէ յայտ է՝ եթե ոչ է բնու-թեամբ չար, այլ կամաւք. եւ ոչ չար է չարչարիչ արարեալ է զնա Աստուծոյ. այլ չարակամ բարուքն նորա առաքինեցուցանէ զարդարս. եւ նորա ոչ ինչ գոյ յայնմ շնորհ։

[266] Եւ ոչ լուսաւորքն, որպէս յառաջագոյն ասացաք, կենդանիք ինչ են եւ պատճառք բարեաց կամ չարեաց, այլ միայն յոր կարգեցանն՝ զայն սպասաւորութիւն հարկանեն։ Որպէս ասաց Մովսէս՝ թե արար Աստուած զլուսաւորսն մեծամեծս, եւ եդ զնոսա ի հաստատութեան երկնից, լուսատու լինել յերկիր։ Ուստի յայտ է՝ թե վասն լուսատու լինելոյ միայն արարան, եւ ի նշանս եւ ի ժամանակս եւ յաւուրս, յամիսս եւ ի տարիս։ Ոչ իբրեւ զկենդանիս, այլ իբրեւ զլուսաւորս լուսատու լինել ի ներքոյ երկնից, եւ զնշանս աստուածգիտութեան ցուցանել, եւ զանձրեւաց եւ զաւդոց փոփոխմանց։ Որպէս եւ Տէր մեր ասէ. յորժամ տեսանիցէք ընդ առաւաւտս զերկինս կարմրացեալ, ասէք՝ թե անձրեւ լինելոց է, եւ լինի. եւ յորժամ հարաւ շնչիցէ, ասէք՝ թե խորշակ մեծ լինելոց է, եւ լինի։ Քանզի ընդ ծագել արեգական, ռաւդոյնք զխոնաւութիւն ջուրց առեալ՝ զճառագայթիւք արեւու արկանէ. եւ քանզի չեւ եւս է թանձրացեալ եւ ամպացեալ աւդն, սակաւիկ մի արգելլով զնշոյլսն՝ կարմրացուցանէ միայն զարեւն, եւ ոչ մթացուցանէ. ուստի երեւի՝ թե անձրեւի նշանակ է։ Նոյնպէս եւ ռլուսինք ի խոնաւութենէ աւդոց նեղեալ, ջանայ յիւրմէ զխոնաւութիւնն ի բաց պարզել։ Ուստի մերձեալ խոնաւութեանն եւ ի նա չհասեալ՝ բակ առեալ ծրանայ շուրջ զնովաւ. որով յայտ առնի անձրեաց նշանակ։ Եւ այն ոչ միայն ի լուսնի այլ եւ ի ճրագի՝ որ նուազագոյն լոյս է՝ եւս երեւի։

[267] Եւ ոչ երկինք շրջին, զորմէ ասեն արտաքին իմաստունքն՝ թե մերթ ի շրջելն ծածկեն զլուսաւորսն, եւ մերթ յայտնեն։

[268] Եւ եթե զամենայն աւր շրջիցին՝ զիա՞րդ ռ ք զարեգակն աւուր աւուր ի նոյն արեւելս ածիցեն, եւ զլուսին յամսեան հազիւ ի նոյն տեղիս։ Եւ այլ եւս աստեղք են, որ ի տարւոջ հազիւ մի անգամ հասանեն ի նոյն տեղի. Եւ են, <որ>՝ որպէս ասենն՝ յերկոտասան ամի ի նոյն տեղի. Եւ է, որ ի տարւոջ եւ ի կիսում. Եւ է, որ յերեսուն ամի։ Այլ ի փորձ իրացն այլազգ յայտ ռառնիք։ Զի աստեղքն, որ զցայգ յերկինս են, եւ զցերեկ անդէն գտանին։ Թե երկինք շրջեին, ոչ ի նոյն շաւիղս՝ յորս ցայգն տեսանեաք՝ ի նոյնս եւ զցերեկն գտանեին։ Այլ քանզի ընդ նոյն շաւիղս գնան, որպէս եւ տեսանեմք իսկ եւ զլուսին եւ զաստեղս ի նոյն շաւիղս, յայտ է՝ թե նոքա գնան, եւ երկինք կան անշարժ ետեղակալք։

[269] Որպէս եւ աստուածատուր իսկ գիրք հաստատութիւն կոչեն զերկինս։ Եւ որ ինչ հաստատութիւն է, չէ շարժուն։

[270] Իսկ այլոց ի գրոց պատճառս առեալ՝ ասեն. ի նոյն իսկ գիրս գրեալ է՝ թե եդ զնոսա ի հաստատութեան երկնից. ուստի յայտ է՝ թե բեւեռեալք են, եւ ոչ գնայունք։

[271] Թե այնպէս իցէ եւ յորժամ զԱդամայ ասէ՝ թե եդ զնա ի դրախտին փափկութեան, բեւեռեա՞լ համարեսցին, եւ մի գնայուն։ Իսկ եթե զԱդամայ զշրջելն՝ եդ կոչեն աստուածատուր գիրք, յայտ է՝ թե եւ զլուսաւորացն գնացս՝ եդ անուանեն գիրք։ Մանաւանդ զի եւ ի բազում իսկ տեղիս գտանեմք զգնացս լուսաւորացն։ Որպէս յորժամ ասիցէ Յեսու որդի Նաւեայ՝ եթե Կայցէ արեգակն հանդէպ ձորոյն Գաբաւոնի Եւ լուսին դէպ դաշտին Եղոնայ։ Եւ չասաց՝ թե երկինք դադարեսցեն ի գնացից իւրեանց, այլ լուսաւորք։ Ուստի յայտ է՝ եթե երկինք ետեղակալ են, եւ լուսաւորքն գնայուն գնաւունք ( sic )։ Եւ առ Եզեկիաւ ասէ. դարձցի շողն անդրէն յետս զտասն աշտիճանաւք աքազեան ապարանիցն։ Որով երեւի՝ թե արեգակն դարձաւ յետս, եւ ոչ երկինք։ Եւ յԷկլեսիաստէսն գրեալ է՝ թե Ծագէ արեգակն, եւ մտանէ արեգակն, Եւ ի տեղի իւր ձգի. Ինքն ծագեալ անդ գնայ առ հարաւով, Եւ պատի առ հիւսիսեաւ զի ցուցցէ՝ թե ցերեկ առ հարաւակողմամբ գնայ ընդ արեւմուտս, եւ զցայգ առ հիւսիսեաւ դառնայ յարեւելս՝ ընդ լերանց ստորոտովք, որպէս ասեն իմաստունք. եւ ոչ ընդ ծով, որպէս ասենն, եւ ոչ ի ներքոյ երկրի. զի ի ներքոյ երկրի ոչինչ է, որպէս ասէ Յոբ՝ թե Ձգեաց <զհիւսիսի զոչնչիւ, Կախեաց> զերկիրս ի վերայ ոչնչի. եւ յասորի Եսաի՝ թե Կացոյց զերկիր ի վերայ ոչնչի։Եւ ընչի իմիք յոչնչի չէ հնար գնալ, եւ ոչ ցամաքական բնութեան ընդ խոնաւութիւն ջուրց։

[272] Այլ, ասեն, մեք իսկ աչաւք տեսանեմք, զի ի ծովէ ելանէ։

[273] Եւ զայն ոչ գիտեն՝ թե վասն զի ցամաք ուրեք ի ծովէ անտի ոչ երեւի, յայն սակս թուի՝ թե ի ծովէ անտի ելանիցէ։ Որպէս, յորժամ թե յարեւմուտս ոք մաւտ իցէ, եւ լեառն ինչ յարեւելից կողմանէ կայցէ, թուի նմա՝ թե ի լեռնէ անտի ելանիցէ արեգակն, – եւ յամենայն տեղիս, որ ընդ ռչամբաւք ինչ ոք ուրեք կայցէ, թուի նմա թե անտի ուստեք ի մաւտէ ելանիցէ արեգակն – նոյնպէս եւ նոցա՝ որ մաւտ առ ծովուն կայցեն – քանզի ոչ կարէ ակն բաց ի ցամաք գործել – թուի՝ թե ի ծովէ ելանիցէ, որ ոչ ի ծովէ անտի ելանէ, այլ ի ծագաց երկնից. որպէս եւ Դաւթի ի հոգւոյն սրբոյ ուսեալ, ասէ՝ թե Ի ծագաց երկնից են ելք նորա, Եւ հանգիստք նորա մինչեւ ի ծագս նորուն։

[274] Այլ եւ ցաւղ սաստիկ, ասեն, արկանէ յաշ-խարհին. ուստի յայտ է՝ թե ի ծովէն ելանէ։

[275] Եւ զայն ոչ գիտեն՝ թե զաւդոյն, որ ցայգ ուռնու ի խոնաւութենէ ջուրց, հասեալ ջերմութեան ճառագայթից արեգականն՝ շքթեցուցանէ ի բաց զտամկութիւնն, ուստի ոչ միայն անդ, այլ յամենայն երկրի ընդ արեւածայրս ցաւղ անկանի։

[276] Եւ եթե երկինք շրջիցին, զիա՞րդ զԿրոնայն եւ զայլոց աստեղաց պատճառաւորաց ասիցեն յաստեղատունսն մտանել, որոց մտանելն ապաքէն գնալով լինիցի, եւ ոչ առանց գնացից։

[277] Այլ եւ երկիր, ասեն, ի միջոցի կայ։ Եւ տան աւրինակ ինչ այսպիսի՝ թե զփամփուշտ, յորժամ փչել կամիցիս, ընկեա ի ներքս հատ մի կորեկան, եւ փուքն՝ որ ի փամփշտին արգելու՝ առնու զկորեկահատն եւ ի միջոցի ունի, ոչ ի վեր տայ գալ եւ ոչ ի խոնարհ ձգել։ Նոյնպէս, ասեն, եւ աւդս՝ որ է ի մէջ գնդին երկնից՝ փակեալ կայ, եւ ունի զաշխարհս ի հասարակածի. ոչ ի վեր տայ վերանալ եւ ոչ ի խոնարհ հակել։

[278] Նախ յիւրեանց իսկ բանիցն յանդիմանին։ Զի ասեն՝ թե որ ինչ թեթեւ է, ի վեր կողմն գնայ, եւ որ ինչ ծանր է, ի խոնարհ։ Որպէս եւ փորձ իսկ իրացն յայտ առնէ։ Զի ծուխ եւ շոգի երկրի՝ եւ բոց հրոյ, քանզի թեթեւք են, ի վեր կողմն գնան. եւ զքար եւ զերկաթ եւ զփայտ եւ զայլ եւս ինչ նոյնպիսիս, որչափ եւ ի վեր ոք ձգիցէ՝ ի խոնարհ միտեալ՝ իջանեն։ Եւ եթե զսակաւ ինչ զծանրութիւնս ոչ կարէ աւդն ի վեր առնուլ ունել, ո՞րչափ եւս առաւել զայնչափ ծանրութիւն երկրի չէ հնար աւդոյ ի վեր ունել, այլ Աստուծոյ բանին՝ որ կացոյց զնա ի վերայ ոչնչի։ Եւ որ երկմտիցէ ոք՝ թե զիա՞րդ կարիցէ ռայսչ <ափ> ծանրութիւն ի վերայ ոչնչի կալ, հայեցեալ յերկնիցն հաստատութիւն՝ որ ոչ ի վերայ իրիք կայ, եւ հաւանեսցի՝ թե որ զերկինս բանիւ հաստատեաց ի վերայ ոչնչի. նոյն եւ զերկիր կացոյց ի վերայ ոչնչի, եւ նորինն հրամանն ունի զերկոսին անշարժս եւ ետեղակալս։ Ըստ այնմ՝ թե ինքն ասաց, եւ եղեն. հրամայեաց, եւ հաստատեցան։ Եւ կացոյց զնոսա յաւիտեան եւ յաւիտեանս յաւիտենից հրաման եդ, եւ ոչ անցցէ։

[279] Այլ ասեն։ Եթե ի վերայ ոչնչի կայ երկիր, զիա՞րդ ասէ Դաւիթ՝ թե հաստատեաց զերկիր ի վերայ ջուրց, եւ դարձեալ՝ թե ինքն ի վերայ ծովու արկ զհիմունս նորա, եւ ի վերայ գետոց պատրաստեաց զնա։

[280] Որ զայդն ի Դաւթայ լուաւ, զմիւսն ի Յոբայ եւ յԵսայեայ լուիցէ։ Զի նոքա ի վերայ ոչնչի ասեն, եւ սա ի վերայ ջուրց։ Արդ ոչ եթե հակառակ ինչ միմեանց են գիրք, այլ զոր միոյն թողեալ է, միւսն եւս լնու նովին հոգւով։ Որպէս տեսանեմք իսկ՝ զի զոր ինչ Մովսեսի չէ ասացեալ, այլ մարգարէք լցին նովին հոգւով։ Մովսէս ասէ. եստեղծ Աստուած զմարդն հող յերկրէ, եւ փչեաց ի նա շունչ կենդանի։ Եւ փչելն դեռ եւս ի միջի կայ կարծելոյ՝ թե իցէ արարած շունչն թե չիցէ։ Արդ գայ Զաքարիա մարգարէ նովին հոգւով վարեալ, ցուցանէ զարարած շնչոյն, ասէ, որ հաստատէ զհոգի մարդոյն ի նմա, եւ Եսայիաս ասէ՝ թե զամենայն շունչ ես արարի։

[281] Նոյնպէս եւ ոչ զհրոյ, եւ ոչ զջրոյ, եւ ոչ զաւդոյ, եւ ոչ զփայլատականց, եւ ոչ զորոտմանէ, եւ ոչ զխաւարէ ճառէ ինչ Մովսէս. զորս յերկուց ի մեծ անաւթոցն, յերկնից եւ յերկրէ, պարտ է իմանալ՝ թե ամենայն ինչ որ ի միջի նոցա գտանի՝ հարկ է զի ընդ ռնոսինք արարեալ իցէ. ըստ այնմ՝ թե արար Աստուած ռզերկինս եւ զերկիր եւ զամենայն որ ի նոսա։

[282] Այլ զի մի պատուաւք ինքնակացութեան տգիտաց կարծիցին, որոց արարածն ի Մովսեսէ ոչ ճառեցաւ, առ ի հատանելոյ զպատճառն պատճառախնդրացն՝ այլովք մարգարէիւք նոյն հոգի ընծայեցուցանէ զարարածն նոցա։

[283] Նախ Դաւիթ իսկ, որով զամենայն իմանալի զաւրութիւնսն եւ զերեւելի արարածս ի փառատրութիւն արարչին կոչէ, յորժամ ասիցէ. աւրհնեցէք զնա երկինք եւ երկիր եւ հրեշտակք եւ զաւրութիւնք եւ հուր եւ հողմք եւ մրրիկք՝ որ առնեն զբան նորա։ Եւ որ ի պաշտաւն մտանեն, եւ զարբանեկութիւնն հարկանեն, յայտ է՝ թե արարածք են։ Եւ ձիւն եւ սառն եւ կարկուտ եւ մրրիկք՝ թե յայլմէ արարչէ եին, ոչ կոչէր զնոսա հոգին ի փառաւորութիւն, այլ իբրեւ զաւտարոտիս մեկուսի դնէր։ Բայց նա, տեսանեմք աւանիկ՝ զի ոչ զնոսա միայն, այլ եւ զվիշապս եւ զգազանս եւ զխաւար եւ զփայլատակունս, զոր ի չարէ դնեն, ի նոյն փառատրութիւն նորին հոգւոյ կոչեցեալ, եւ Դաւթաւ եւ երեք մանկամբքն ի հնոցի անդ ընծայեցուցանէ, զի ցուցցէ՝ եթե յումէ արարեալ են, ի նորին եւ ի փառատրութիւն յիրաւի կոչին։ Եւ ոչ որպէս Մարկիոնն դանդաչէ՝ թե արդարոյն արարածոց պարտ է աւտարին բարւոյ պաշտաւն մատուցանել վասն բարերարութեան. զորոյ անհամ-ութիւնն ի դէպ ժամանակի յանդիմանեսցուք։

[284] Եւ արդ թեպէտ յայնմանէ իսկ յայտ է՝ թե որ ինչ ի փառատրութիւն արարչին կոչի, նորա արարած է, այլ եւ զմիոյ միոյ իսկ ի նոցանէ զարարած մարթի ի գրոց ցուցանել։ Նախ զհրեշտակացն, որպէս ասէ Դաւիթ՝ թե արար զհրեշտակս իւր հոգիս, եւ զպաշտաւնեայս իւր բոց հրոյ։ Ապա եւ զհրոյ, եւ զայլոցն եւս մի ըստ միոջէ։ Զփայլատակունս իւր յանձրեւս արար։ Եւ փայլատակունք ոչ եթե այլ ուստեք են, եթե ոչ ի բնութենէ հրոյ։ Եւ զխաւարէ ասէ. եդիր զխաւար, եւ եղեւ գիշեր։ Եւ զորոտմանէ եւ զհողմոյ միանգամայն ասէ Ամովս՝ թե որ հաստատէ զորոտումն եւ հաստատէ զհողմ, Տէր ամենակալ անուն է նորա։ Եւ այսպէս զոր միոյ մարգարէի թողեալ իցէ միւսովն լնու հոգին սուրբ։

[285] Արդ եթե ռԴաւթաւ ք ասէ՝ եթե ի վերայ ջուրց է երկիր, եւ Յոբաւ, Եսայեաւ՝ ի վերայ ոչնչի կայ, ոչ ինչ է ընդ այն զարմանալ, եւ ոչ ռզմարգարէութիւնսք հակառակ միմեանց համարել. քանզի եւ այն ճշմարիտ է, եւ այս հաստատուն։ Եւ ա՛ռ աւրինակ ի մարմնոյ, որոյ ի վերայ մորթ եւ միս է, եւ ի միջի երակք եւ խողովակք արեան, եւ ի ներքոյ դարձեալ նոյնպէս մորթ եւ միս, եւ է մարմինն եւ ի վերոյ քան զերակս արեանն եւ ի ներքոյ քան զերակսն։ Ըստ նմին աւրինակի եւ երկիր եւ ի վերայ ջրոց է, քանզի ի միջի իւրում ունի զջուրս, եւ ի ներքոյ քան զջուրս։ Եւ ի վերայ ոչնչի հաստատեալ կայ ետեղակալ, եւ ունի յինքեան զամփոփ զլոյծ բնութիւն ջրոցն։ Եւ երկոցունց մարգարէութեանցն մի եւ նոյն դիտաւորութիւն է, եւ չիք ինչ այլաբանութիւն ի միջի։ Քանզի ոչ այլ եւ այլ հոգի ետուն զմարգարէութիւնն, այլ նոյն եւ մի հոգի, որ արժանի արար զմին պատմիչ առնել այլ<եւ այլ>ոց իրաց, եւ զայլսն մնացելոցն ի նմանէ։

[286] Արդ զի երկինք ոչ շրջին եւ զի ամենայն ինչ որ երեւի՝ արարած է եւ ոչ ինքնակաց, առաջին բնութեանցն աւրինակք եւ գրոց վկայութիւնք բաւական եին հաւանեցուցանել զմտավարժս։ Բայց քանզի ի նմին յամառութեան կան՝ զամենայն ինչ կենդանի եւ շնչաւոր համարել, ոչ հեղգասցուք ըստ մերում կարի եւ այնմ եւս առնել պատասխանի։