Չորրորդ Հայքի Գրադարան . ճանաչել զիմաստութիւն եւ զխրատ, իմանալ զբանս հանճարոյ . Չորրորդ Հայքի Գրադարան . ճանաչել զիմաստութիւն եւ զխրատ, իմանալ զբանս հանճարոյ . Չորրորդ Հայքի Գրադարան . ճանաչել զիմաստութիւն եւ զխրատ, իմանալ զբանս հանճարոյ . Չորրորդ Հայքի Գրադարան . ճանաչել զիմաստութիւն եւ զխրատ, իմանալ զբանս հանճարոյ . Չորրորդ Հայքի Գրադար

Եղծ Աղանդոց

ԵՐՈՐԴ ՄԱՍ

ԵՂԾ ԿՐՕՆԻՑ ՅՈՒՆԱՑ ԻՄԱՍՏՆՈՑՆ

Հեղինակ՝ Եզնիկ Կողբացի

[287] Լուսին, ասեն, <արագագոյն> քան զարեգակն։ Յերեսուն աւր անցեալ ընդ ամենայն աստեղատունսն, այս ինքն ընդ ամենայն երկինս, հասանէ ի նոյն տեղի. եւ արեգակն ի տարւոջ։ Եւ երկինք զմի տիւ եւ գիշեր առածեալ զինքեամբք, շրջին ի նոյն տեղի։ Եւ եւթն աստղ միայն է գնայուն, եւ այլն ամենայն բեւեռեալ են յերկինս։ Եւ որ գնայուն աստեղքն են՝ արեգակն եւ լուսին, եւ այլ եւս հինգ աստեղք, ոչ եթե յարեւելից յարեւմուտս գնան՝ այլ յարեւմտից յարեւելս։ Եւ տան աւրինակ ինչ՝ որ ոչ նման է, եթե յորժամ անիւ շրջանակիցի, եւ մրջիւն մի ի խեցին գնայցէ յարեւմտից կողմանէ յարեւելս, վասն անուին արագագոյն ընդ արեւմտից կողմն շրջելոյ թուի՝ թե մրջիւնն յարեւելից յարեւմուտս կոյս ընթանայցէ. որ ոչ յարեւելից յարեւմուտս կողմն գնայցէ՝ այլ յարեւմտից յարեւելս. եւ անիւն ստէպ շրջելովն այնպէս երեւեցուցանէ։

[288] Եւ երկինք, ասեն, որչափ ի վեր են՝ դոյնչափ ի խոնարհ են, եւ դոյնչափ յամենայն կողմանց շուրջ զերկրաւ,

[289] եւ զերկիրս շուրջ ջուր պատէ, եւ զջուրն եւ զերկիր՝ աւդ, եւ զաւդն եւ զջուր եւ զերկիր՝ հուր։

[290] Եւ լուսնի չիք իւր լոյս առանձինն, այլ յարե-գականէ գայ ի նա լոյսն։ Եւ յայտ անտի է, ասեն, ռզի յորմէ կուսէ արեգակնն իցէ, յայնմ թերէ սկսանի ի նմա լոյս ծնանել։ Եւ ըստ հեռաւորութեան արեգականն՝ սակաւ գայ ի նա լոյսն. եւ ըստ տակաւ տակաւ մերձենալոյն՝ յաճախէ ի նա լոյսն. եւ յորժամ մաւտ հասանէ ի նա՝ լնու. Եւ յորժամ անցանէ զարեգակամբ՝ սկսանի տակաւ նուաղել. եւ որչափ ի բացն հեռանայ՝ այնչափ պակասէ ի նմանէ լոյսն, մինչեւ ամենեւին նուաղէ։ Եւ յորժամ միւս անգամ հանդիպի, ծագէ ի նմա սակաւիկ ինչ ի լուսոյն վասն հեռաւորութեան. եւ որչափ մերձենայ, այնչափ առ սակաւ սակաւ աճէ ի նա լոյսն։ Եւ լուսին, ասեն, ի ներքոյ է քան զարեգակն եւ քան զամենայն աստեղս. եւ քանզի ի ներքոյ է, յորժամ կշիռ դէպ արեգական պատահիցէ՝ յայնժամ խաւարի արեգակն։

[291] Եւ պատճառս փոփոխմանց չորից բնու-թեանցն զաստեղս՝ իբրեւ զկենդանիս ինչ՝ դնեն։

[292] Զայս ամենայն ասեն հայթայթանաւք, զի զերկինս եւ զլուսաւորսն կենդանիս եւ աստուածս կարծեցուսցեն։ Արդարեւ, որպէս երանելին Առաքեալ ասէ, թե իմաստութեամբն Աստուծոյ ոչ ծանեաւ աշխարհ զԱստուած։ Եւ զի՞նչ զարմանք են ընդ նոցա՝ թե զերկինս վասն անչափ մեծութեանն, եւ զլուսաւորս վասն առաւել պայծառութեանն աստուածս կարծեին, յորժամ ի փայտս եւ ի քարինս եւ ի գազանս եւ ի ճճիս անգամ աստուածս խնդրեին, զորս իւրեանց իսկ բնութեան բարքն կշտամբեն. այնու զի արարչախնդիր եւ աստուածախոյզ են, եւ անկեալք ի միոջէ ճշմարտէն՝ ի բազումս ոտնառեցին, եւ ոչ ուրեք եղեւ կա եւ հաստատութիւն։ Զի խնդրելն զԱստուած, գովութեան արժանի էր. եւ ոչ զմին եւեթ՝ այլ բազումս մուծանել, անհնարին ամբարշտութիւն է։

[293] Եւ առաւել Յունաց իմաստունքն դսրովին, զի հասեալ ի վերայ իմաստութեանն՝ չծանեան իմաստութեամբն զարարիչն։ Քանզի դնեն եւ նոքա մի ինչ ինքնակաց պատճառ ամենայնի. որոյ ոչ յումեքէ եղեալ, այլ ինքն անձամբ ինքնակաց առաջին գտեալ. Եւ երկրորդ աստուած եւ արարիչ դնեն զիտս. եւ երրորդ զշունչ, զոր ոգի ամենայնի կոչեն։ Զերկուսն ի միոջէ պատճառէ անտի դնելով, ցուցին՝ թե մերձեցան ի դրունս ճշմարտի գիտութեանն։ Եւ ի նոցանէ այլ անթիւ իմանալիս երեւելիս աստուածս ծննդեամբ ստեղծանելով, անձամբ անձին փակեցին զդրունս հաւատոյ գիտութեանն։ Զի իբրեւ զարեգակն եւ զճառագայթս դնեն զԱստուած եւ զաստուածսն իմանալիս երեւելիս. եւ զբնաւ իսկ զաշխարհ մշտնջենաւորակից նմա. եւ յամենայնի զնորա ոգին իբրեւ շունչ ամենայնի, եւ յերկինս եւ ի լուսաւորսն, եւ ի հուր եւ յաւդսն, եւ ի ջուրս եւ յերկրի, մինչեւ ցքարինս եւ ցփայտս եւ ցծառս եւ ցարմատս խոտոյ անգամ։ Եւ այնու կենդանութեամբ, ասեն, ամենայն արարածք զնորա բնութենէն կախեալ կան, որպէս ճառագայթք արեգական զանուէն կախեալ կան։ Եւ ինքն մի է եւ բազում, եւ բազում է եւ մի, որպէս արեգակն մի է եւ բազում, զի մի անիւ է եւ բազում ճառագայթք։ Եւ զայս ոչ ամենեքին այսպէս ասեն. այլ են բազում կրաւնք փիլիսոփայից։

[294] Պիւթագորեանքն եւ պերիպատիկեանքն միութիւն եւ խնամակալութիւն ասեն։ Եւ չզոհել աստուածոց եդ կրաւնս Պիւթագորաս. զշնչաւորաց միս չճաշակել, եւ ի գինւոյ ժուժկալել. Եւ ի լուսնոյ եւ ի վեր զամենայն ինչ որ է՝ անմահ համարել, եւ որ ինչ նորա ի ներքոյ՝ մահկանացուս. Եւ փոփոխումն շնչոց ի մարմնոց ի մարմինս մինչեւ ցանասունս եւ ցճճիս անգամ։ Եւ լռութեան կրաւնս սահմանեաց. եւ յետոյ զիւր անձնն աստուած անուանեաց։

[295] Իսկ պղատոնեանքն, աստուած եւ հիւղ եւ իդոս, որ առաջին՝ նիւթ է, եւ երկրորդն՝ առանձինն ինչ ուրուք. Եւ զաշխարհս՝ արարած եւ եղծանելի. Եւ զշունչ՝ անարար եւ անմահ եւ աստուածական, որոյ երեք մասունք են՝ բանական, ցասնական, ցանկական։ Եւ զկանայս հասարակաց ամենեցուն համարել. եւ մի ումեք մի կին առանձինն ունել. այլ զոր արքն կամիցին եւ կանայքն ախորժիցեն, այնց ընդ այնս լինել։ Եւ փոփոխմունս շնչոց յայլ եւ այլ մարմինս մինչեւ ցճճիս եւ ցսողունս անգամ։ Միանգամայն եւ աստուածս բազում ի միոջէ ելեալ սահմանէ։

[296] Իսկ ստոյիկեանքն մարմին զամենայն ինչ եդին, եւ զերեւելի աշխարհս Աստուած համարին։ Իսկ ոմանք ի հրոյ էութենէ համարին ունել սմա զբնութիւն։ Եւ Աստուած զմիտս սահմանեցին. Եւ իբրեւ թե շունչ ամենայնի իցէ տարերն երկնից եւ երկրի, մարմին նմա՝ զամենայն ինչ որ է՝ եդին, եւ աչս՝ զլուսաւորսն. Եւ զմարմինս ամենեցուն կորստականս, եւ զշունչս փոփոխելիս ի մարմնոց ի մարմինս։

[297] Իսկ եպիկուրեանքն ասեն. անհատ եւ անբաժին մարմինք եին զառաջինն, եւ անտի եկաց ամենայն ինչ։ Եւ վախճան լաւութեան զցանկութիւն սահման-եցին։ Եւ թե ոչ Աստուած գոյ, եւ ոչ խնամակալութիւն՝ որ վարիցէ զամենայն։

[298] Այս են կրաւնք փիլիսոփայից։

[299] Բայց հեթանոսութեան սկիզբն ի Սէրուքայ ժամանակաց անտի եղեւ։ Զի որ լաւ ոք եկեալ յաշխարհ մեռանէր, վասն յիշատակի քաջութեանն զպատկերն երանգաւք ի նկարու հանեին. եւ անտի ուսեալ տխմարաց՝ տակաւ ի պաշտաւն առնուին։ Եւ կռոց եւ դրաւշելոց հանգամանք՝ առ Թարայիւ հարբ Աբրաամու. եւ անտի իւրաքանչիւր ոք իւրով արուեստիւ զնոյն դրաւշէր. դարբինն՝ դարբնութեամբ, հիւսնն՝ հիւսնութեամբ, արծաթագործն եւ պղնձագործ եւ քարակոփ եւ բրուտ՝ իւրաքանչիւր արուեստիւ։ Եւ անտի կարգեալ հասանէր յԵգիպտացիս եւ ի Բաբելոնացիս եւ ի Փռիւգացիս եւ ի Փիւնիկեցիս գործ դրաւշագործութեան եւ խորհուրդք նորին։ Եւ ապա ի Հելլէնս, որ են Յոյնք, առ Կեկրոպեաւ։ Եւ եւս յետոյ առաւել աստիք, առ Կրոնաւն եւ Րէաւ եւ Դիաւ եւ Ապողոնիւ եւ առ այլովք բազմաւք, զորս մի ըստ միոջէ աստուածս անուանեին։ Եւ Հելլէնք կոչին Յոյնք յառնէ միոջէ, որում Հեղինոս անուն էր յելլադացւոց աշխարհին։ Բայց այլք ասեն՝ եթե ի ձիթենւոյն, որ յԱթենս բուսաւ իւրովի. վասն զի ձիթենի յունարէն եղէա կոչի։ Բայց Յոյնք ի Յաւանայ, որ էր մի յառաջնորդաց աշտարակագործութեանն. վասն որոյ Մերովպք ամենեքին կոչին յաղագս բարբառոյն բաժանելոյ։ Քանզի բաժանումն յունարէն մերիսմոս կոչի։ Եւ առաջին կրաւնք՝ խուժականք եւ սկիւթականք եւ հեթանոսականք կոչեին, մինչեւ եկն Աբրաամու աստուածպաշտութիւնն եւ աղաւաղեաց զայն։ Եւ յուդայութիւն ի Յուդայէ, որ է հրեութիւն, ի չորրորդէ ռորդւոյն Յակոբայ, յորմէ թագաւորութիւնն էր. եւ կալաւ անունն զամենայն ազգն յուդայական։ Եւ ի վախճանի հրեութեան, քրիստոնեութեան անուն ի Քրիստոսէ. որ նախ յԱնտիոք անուանեցաւ աշակերտելոցն։

[300] Արդ ի խնդրելն փիլիսոփայից զԱստուած ի բնական աւրինաց՝ որ ի միտսն տնկեալ է, որպէս յառաջագոյնն ասացաք, գովութեան արժանի է։ Բայց ի բազում աստուածսն անկանել, եւ զաշխարհս նմա մշտնջենաւորակից դնել, անհնարին ամբարշտութիւն է։ Եւ ի դէպ ելանէ նոցա առաքելական բանն՝ եթե ծանեան զԱստուած, եւ ոչ իբրեւ զԱստուած փառաւորեցին։ Զի Աստուծոյ փառաւորութիւն այն էր, թե յարարածոցն մեկնեալ էր զպատիւ արարչին, որով եւ արարածքն իսկ իւրաքանչիւր շարժմամբք եւ փոփոխմամբք զարարչէն քարոզեն։ Արդ եթե աստեղքն ըստ նոցա բանդագուշանացն աստուածք իցեն, եւ երկինք եւ արեգակն եւ լուսին՝ որ անխաւսքն եւ անմռունչ են, զի՞նչ աւելի իցէ պատճառն քան զպատճառաւորսն։ Եւ մանաւանդ յորժամ զնորին իսկ զմիտսն եւ զշունչ, թե մարթիցի Աստուծոյ շունչ ասել, ամենայն արարածոց շնչաւորաց եւ անշնչից՝ բնութեամբ՝ ի նորա էութենէն՝ դնեն։ Որ ահնարին ամբարշտութեանն է, զԱստուծոյ զիւրոյ էութեանն կենդանութիւն՝ հոգեւորաց եւ շնչ-աւորաց եւ անշնչից առ հասարակ համարել. եւ ոչ առաւել արարած կենդանութիւն ի հրեշտակս եւ ի դեւս եւ ի մարդկան, որ բանաւորքն եւ մտաւորքն են. եւ յայլ շնչաւորսն՝ բնական կենդանութիւն ի չորից հիւթոց խառնեալ եւ յաւդեալ, որք յորժամ քակտիցին, եւ կենդանութիւնն ի նոյն չորեսին հիւթսն լուծանի։

[301] Են ոգիք հրեշտակաց եւ դիւաց, եւ շունչք մարդկան։ Արդ եւ յիւրեանց բանիցն իսկ ո՞չ ամաչիցեն, որք զշունչն անարար եւ անմահ եւ աստուածեղէն յԱստուծոյ բնութենէ անտի ասեն. եւ դարձեալ տանջանս եւ պատիժս շնչոցն յանցուցելոց դնեն։ Որ յետնոյ հայհոյութեանն է՝ եթե էութիւնն Աստուծոյ ի մասունս բաժանիցի, եւ ի բազում շունչս կոտորիցի. եւ դարձեալ զիւրոյ զկէս բնութիւնն միւս կէսն տանջիցէ, եւ կէսն ի փառս եւ կէսն յանարգանս, եւ մի թերին յանոյշս եւ միւս թերին ի դժոխս։

[302] Եւ դարձեալ ասեն, թե ոչ կենդանութիւն ինչ է յամենայնի, զիա՞րդ իցէ զի ամենայն ինչ շարժի։ Եւ սերմանք եւ տունկք արկեալք յերկիր բուսանին. եւ յէգս մարդկան եւ յանասնոց անկեալ սերմանք գան ի ծնունդս եւ յաճումն։

[303] Յորմէ եւ ոչ մեք յուրաստ ինչ եմք, վասն փորձոյ իրացն զարդեանցն յայտ առնելոյ։ Այլ խնդիր այն է՝ թե այն կենդանութիւն ոչ Աստուծոյ էութեանն կենդանութիւն է, այլ արարած կենդանութիւն այլազգ ի բանաւորսն եւ ի մտաւորս, եւ այլազգ յանասունսն եւ յամենայն շնչաւորսն, եւ այլազգ ի բնականսն՝ որպէս ի սերմանս որ յէգս մարդկան եւ յանասնոց անկանին։ Յորոց մարդկանն առաւել եւ պատուականագոյն է, յորում եւ բնական կենդանութիւն է ըստ մարմնոյն, եւ բանաւորն՝ սքանչելի՝ ըստ շնչոյն։ Զի մարմինն եւ նոցա ի չորից հիւթոցն կայ, եւ ոգին ոչ ի ռչորից նիւթոց յաւդելոց, այլ ի պարզական եւ ի սուղական բնութենէ. եւ այլոց անասնոց ոչ նոյնպիսի, այլ ի բնական եւ յազդեցական բնութենէ. եւ սերմանց ոչ նոյնպիսի, այլ ի բնական եւ յանշնչական խաղացից։

[304] Նոյնպէս եւ ոչ ի լուսաւորսն շնչաւորութիւն ինչ բանաւոր է, այլ բնական եւ խաղացական շարժմունք։

[305] Ուստի ոմանք եւ հրեշտակս վարիչս եդին նոցա։ Այլ մեք զգրոց սրբոց զհետ երթիցուք որ զանձրեւացն ասէ՝ թե չեւ եւս էր Աստուծոյ տեղացեալ յերկիր։ Եւ ոչ որպէս ոմանք դանդաչեցին՝ թե սատանայ ունէր իշխանութիւն շարժելոյ եւ փոփոխելոյ զաւդս, ըստ այնմ զոր Առաքեալն ասէ՝ թե ըստ իշխանի իշխանութեան աւդոյս այսորիկ։ Իշխան աւդոյս այսորիկ կոչէ զնա՝ վասն յերկնիցն անկանելոյ եւ յաւդս թափառելոյ։ Եւ յայտ անտի է՝ զոր ասէ՝ թե աւդոյ խաւարիս այսորիկ. զի ցուցցէ՝ թե ի լուսոյ ի խաւար կործանեալ է, եւ չէ աւդոյն փոփոխիչ՝ մերթ յանձրեւս, մերթ ի ձիւն, մերթ ի կարկուտ։ Այլ զի Աստուծոյ գործ է այն, եւ ոչ սատանայի, ասասցէ Դաւիթ հոգւովն սրբով ի մաւտոյ՝ թե Հանէ զամպս ի ծագաց երկրէ, Եւ զփայլատակունս յանձրեւս արար. Եւ հանէ զհողմս յշտեմարանաց իւրոց. եւ դարձեալ՝ թե Դնէ զձիւն իբրեւ զասր Եւ զեղեամն իբրեւ զփոշի ցանեաց. Եւ արկանէ զսառն իբրեւ զպատառս. հանդերձ այլովքն։ Եւ մի մարգարէն ասէ՝ թե Կոչէ զջուրս ծովու, Եւ հեղու զնոսա ի վերայ երեսաց երկրի։ Եւ Յոբ ասէ՝ թե Ո ծնաւ զշիթս անձրեւի Եւ յորովայնէ ո՞յր ելանեն սառնամանիք, Եւ զեղեամն յերկինս ո՞ ծնաւ, Որ իջանէ իբրեւ զջուր ծորեալ. զի ասիցէ՝ թե իմ գործ է, եւ ոչ այլ ուրուք։

[306] Նոյնպէս եւ զլուսաւորսն շարժել՝ նորա բանին գործ է, եւ ոչ այլոյ ուրուք։

[307] Եւ ոչ միայն եւթն աստեղքն գնայունք են եւ այլքն առանց գնացից, այլ ամենեքեան գնայունք. կէսքն յամրագնացք, եւ կէսքն արագագնացք։

[308] Եւ ոչ յերկինս բեւեռեալ են, որպէս յառաջ-ագոյնն ասացաւ՝ թե իբրեւ զշռնչանն շրջիցին, եւ զնոսա մերթ յայտնեսցեն եւ մերթ ծածկեսցեն։

[309] Եւ որ առաւել ծաղուն արժանի է, թե արեգակն յարեւմտից յարեւելս գնայցէ։ Եւ ընդէ՞ր ոչ զարեւմուտսն արեւելս կոչիցեն, եւ զարեւելս<ն> արեւմուտս։

[310] Այլ՝ բնաւ իսկ, ասեն, ոչ ուրեք մտանէ արեգակն. եւ զի ոչ մտանէ՝ անտի յայտ է՝ զի ցայգ ի նորա լուսոյն ի լուսնի ամանն լոյս ծագէ, քանզի ինքն երթեալ հեռացեալ յայլ կողմանս երկնիցն գտանի։ Եւ թե ասիցես՝ թե նա յերկինս իցէ ցայգ, խաւարս որ լինի՝ ուստի՞ իցէ. ասեն. յերկրիս ստուերէ լինիցի։ Անդ որ ի վեր յերկինս խաւարն լինի, ուստի՞ իցէ. ո՞չ ապաքէն յայտ է՝ թե ուրեք ծածկի ցայգ, որպէս եւ ի մտիցն է տեսանել։ Զի իբրեւ ի վերուստ ի խոնարհ իջանէ, եւ դարձեալ յելանելն՝ իբրեւ ի ներքուստ ի վեր ելեալ համբառնայ։

[311] Եւ ի զուր է ճամարտակելն նոցա, զի այնչափ մեծութիւն երկնից տան քան երկրի։ Զի աստուածատուր գիրք զերկինս թզաւ ասեն եւ զերկիր քլաւ. եւ ոչ աւելի զթիզն քան զքիլն գտանեմք։

[312] Դարձեալ եւ լուսնի՝ թե ոչ իւր առանձինն իցէ լոյս, նախ նոցա բանն ստի՝ զոր ասեն, եթե ի յաճախելն՝ յամենայն իմիք աճէ հիւթն՝ որ ի ռնմայնք է, եւ ի լնուլն՝ լնու, եւ ի պակասելն՝ պակասէ։ Որպէս փորձ իրացն իսկ յուղիղս ամենայն մսեղեաց ցուցանէ, եւ ի ծառս եւ ի տունկս խոնաւութիւնն։ Եւ յԵւրոպն տեղիք ինչ են ծովուց, որոց ջուրն ըստ աճել լուսնին՝ աճէ՝ եւ ըստ լնուլն՝ լնու, եւ ըստ պակասելն՝ պակասէ։ Եւ նոքա այսչափ ժմերտեալք՝ մինչեւ զամենայն մարդկան աչս կամին ունել, որք ցայգ ի մտանել արեգականն՝ առաւել պայծառացեալ զլոյս լուսնի տեսանեն։ Եւ զիա՞րդ արագագոյն քան զարեգակն զչանձնաւոր լուսինն ասիցեն։ Զի նա, ասեն, յերեսուն աւուր կատարէ զընթացսն, եւ արեգակն ի տարւոջ։ Զորս փորձ իրացն յանդիմանէ, եւ աստուած-ատուր գիրքն, որ ասէ՝ թե արար երկուս լուսաւոր մեծամեծս, եւ եդ զնոսա ի հաստատութեան երկնից։ Եւ զի զառաւել պայծառութիւն արեգականն ցուցանիցէ, ասէ. արար զլուսաւորն մեծ՝ յիշխանութիւն տուընջեան, եւ զլուսաւորն փոքր՝ յիշխանութիւն գիշերոյ, եւ զաստեղս։ Ուստի յայտ է՝ թե յիւրաքանչիւր իշխանութիւնս կարգեալ են, եւ ոչ մի ի միոջէ առնուն զլոյսն։

[314] Եւ զաճելն եւ ռզնուազելք լուսնի՝ իբրեւ ընդ պատենիւք իմն մտանել եւ ելանել ասեն իմաստունք։ Եւ նշանս անտի տան, զի է երբեք՝ յորժամ յաճմունսն իցէ եւ լնլոյն, շողիւն շո>ւրջ զանաւթովն ծրանայ, որպէս թե ընդ սակաւ ինչ փեռեկումն ծերպից՝ նշոյլք երեւեսցին։

[315] Եւ դարձեալ խաւարելոյ արեգականն եթե լուսնին պատահել պատճառ իցէ, յորժամ լուսինն մթանայցէ՝ նմա զի՞նչ պատահիցէ։ Եթե զաստղ պատճառ պատահելոյն դնիցեն, ահա ոչ տեսանեմք այնչափ մեծ աստղ յերկինս՝ որ պատահելս լուսնին՝ ծածկել կարիցէ զլուսինն։ Նա թե եւ զարեգական լոյսն արգելուլ կարէր լուսին, ապաքէն զիւր լոյսն մագէր յերկիր, զի գոնեայ իբրեւ զլուսնակայ երեւէր տիւն եւ ոչ ամենեւին խաւարչուտ։ Այլ ճշմարիտ է բան գրոյն, որ ասէ՝ թե դարձուցից զարեգակն ի խաւար, եւ զլուսին յարիւն։ Զի ցուցցէ՝ թե տէր է լուսաւորացն, եւ լուսաւորելոյ եւ խաւարեցուցանելոյ, առ ի կշտամբութիւն արեւ-ապաշտացն եւ լուսնապաշտացն։

[316] Եւ չէ հնար լուսնի յերկիր իջանել. որպէս կախարդաց տեսեալ՝ ի ժամանակի՝ հրամանաւ Աստուծոյ ռզլուսոյնք արիւնագոյն լինելոյ՝ զկերպարանսն դիւի նմանել լուսնի՝ բարբաջեն, թե զլուսին իջուցանիցեն. որում չէն մարթ լինել, թե որ քան զբազում աշխարհսն մեծ է՝ թե ի կալ մի փոքրիկ ամփոփիցի, եւ կթիցի անստինն։ Եւ քանի անթիւ բիւրք բիւրուց կախարդաց են յերկրի. եթե իւրաքանչիւր ոք ի նոցանէ իջուցանել կարէր զնա, ոչ երբեք տային նմա ելանել յերկինս։ Այլ զի ոչ երբեք իջանէ՝ յայտ անտի է, զի ոչ զիջանելն ոք տեսանեէ զնորա, եւ ոչ զամբառնալն։ Եւ եթե կացեալ միտ դնիցես, անդէն անդէն մթացեալ անաւթն լուսաւորի առ սակաւ սակաւ, մինչեւ ամենեւին յարդարի։ Զի թե իջանելոյ ինչ հնար գոյր, թեպէտ եւ զիջանելն ոք ոչ տեսանէր, սակայն զհամբառնալն ամենեքեան տեսանեին։

[317] Այլ լուսաւորացն այնչափ ինչ է, որպէս աստուածատուր գիրք ասեն՝ թե եղիցին ի նշանս եւ ի ժամանակս եւ յաւուրս եւ ի տարիս։ Արդ եթե լինին ինչ ի նշանս կամ ջերմոց կամ ցրտոց աստեղք, ոչ եթե իբրեւ զկենդանիս ինչ լինիցին, այլ իբրեւ յԱստուծոյ կարգեալ յայն՝ զի մի դատարկք ինչ յարարածոցն Աստուծոյ իցեն։ Եւ Յոնաց իմաստունքն այնու դսրովելի են, զի թողեալ զպատճառն՝ պատճառաւորացն պաշտաւն մատուցանիցեն. որպէս երանելի Առաքեալն ասէ՝ թե սպասաւորեցան եւ պաշտեցին զարարածս եւ ոչ զարարիչն։

[318] Եւ դարձեալ, ոչ որպէս ասենն է՝ եթե զերկիրս ջուր պատիցէ, այլ ընդ երկիր եւ ի վերայ երկրի են ջուրք. եւ ըստ երկիր անդր ոչինչ է եւ ոչ եթե ջուրք։ Եւ վկայեսցեն նոցա Հերակլի արձանքն՝ յորս գրեալ է, ասեն, թե յայսմ վայրէ ոք անդր մի ժտեսցի երթալ։

[319] Եւ աւդ <ընդ> ջուրս եւ ընդ երկիր խառն է։ Եւ զի ընդ ջուրս աւդ խառն է՝ ի զեռնոցն յայտ է, որ ի ջուրսն զաւդոյն կենդանութիւնն ծծեն։ Եւ զի ընդ երկիր նոյն աւդ խառն է, յորժամ անձրեւ լեալ իցէ եւ արեւ տայցէ, ի գոլորշոյն՝ որ ի սրտէ երկրին ի վեր ցոլանայ՝ յայտ յանդիման երեւի։ Եւ զի ընդ աւդս հուր խառն է, ի փայլատականցն՝ որ ի շփելոյ ընդ միմեանս հողմոյն եւ ամպոց արձակին՝ յայտ յանդիման ցուցանին։ Եւ դարձեալ, թե յապակի սպիտակ՝ ջուր արկեալ յարեւու ունիցիս, լուսաւորութեան արեւուն մտեալ ընդ սպիտակութիւն ապակւոյն եւ ընդ յստակութիւն ջրոյն աւդով թափանցանց՝ անցեալ՝ հուր ծնուցանէ։ Եւ զի ընդ ջուրս հուր խառն է, ի քարանցն հանելոյ ի ջրոյ զոր ընդ միմեանս շփիցեն եւ հանիցեն հուր՝ յայտ յանդիման ցուցանի։ Եւ գիշերի, յորժամ առ ծովեզեր կայցես եւ զջուրն ժքթիցես, նշոյլք լուսոյն հատանին։ Եւ զեռունքն որ ի ջուրսն ի ներքս են, ի չորից հիւթոցն յաւդեալ են, յերկրէ եւ ի ջրոյ, յաւդոյ եւ ի հրոյ, որպէս եւ ամենայն մարմնաւորք՝ որ ի ցամաքին են։ Զի այնպէս կազմեաց Աստուած զաշխարհ։ Նախ զչորս հիւթսն մեկնեալս արարեալ, ապա նոքաւք յաւդեաց զամենայն։ Եւ միոյ արարչի գործ է ամենայն ինչ, եւ նոյն վարէ եւ տածէ զբնաւ։

[320] Եւ ոչ, որպէս գլուխ փիլիսոփայիցն նոցա Պիւթագորաս եւ պերիպատիկեանքն ասեն, մի միութիւն՝ պատճառ ամենայնի, եւ խնամակալութիւն, զոր ոչ ի նմանէ ասեն, այլ թե զաւրութիւն ինչ իցէ առանձինն խնամակալութիւնն։ Թե որպէս պատճառ ամենայնի ի միոջէ միութենէ տայ՝ եւ զխնամակալութիւնն ի նմանէ դնէր, գեղեցիկ եւ գովութեան արժանի կարգէր. բայց զի յայլմէ զպատճառսն կարգէ, եւ յայլմէ զխնամակալութիւնն, պարսաւանաց արժանի է եւ ոչ յարգանաց։

[321] Եւ դարձեալ՝ զի աստուածոցն ոչ հրամայեաց զոհել, այնու գովելի է։ Բայց զի ոչ յայտնի քարոզեաց՝ թե մի Աստուած է եւ ոչ բազումք, այնու կարի դսրովելի։

[322] Գովելի եւ առաւել գովելի, զի վասն կար-եաց եւ ցանկութեանց յաղթելոյ՝ ի կերակրոցն կրաւնաւորեցաւ։

[323] Բայց զի փոփոխմունսն ոգւոց <ի> մարմնոց ի մարմինս ետ, այնու յոյժ եպերելի է։ Որպէս թե արդար-ոցն մեռելոց ոգիք յայլ ի սուրբ մարմինս փոխիցին, կամ ի մարդկան կամ յանասնոց սրբոց, եւ այն նոցա իբրեւ ընդ հատուցման բարեաց գործոց լինիցի. եւ մեղաւորացն ոգիք յաղտեղի մարմինս փոխիցին, կամ ի մարդկան կամ ի գազանաց եւ ի ճճեաց եւ ի սողնոց. եւ այն նոցա ընդ հատուցման չարեաց գործոց լինիցի։

[324] Եւ զմիսն չուտել՝ եթե վասն զկարիս մարմն-ոցն խափանելոյ հրամայէր, բարւոք եւ յիրաւի առնէր, ապա եթե իբր ի պղծոյ իմեքէ արարածոց հրամայէր հրաժարել։ Այլ յայտ են պատճառքն՝ ուստի զմիսն շնչաւորացն չհրամայէր ուտել. որպէս թե հոգի աստուածեղէն իցէ ի մսեղիսն. եւ վասն այնորիկ չիցէ պարտ ուտել զմիս կենդանեացն։ Վասն որոյ եւ մոգք նախ յազեն, եւ ապա սպանանեն զանասունսն զի յանզգայ ելանիցեն շունչքն ի մարմնոց անտի։ Եւ զայն ոչ գիտեն՝ եթե երկուս ռմահ սպանանեն. մի՝ յազելովն, եւ միւս եւս՝ փողոտելովն։ Նոյնպէս եւ Պիւթագորաս չհրամայէ անասունս զոհել դից, որպէս թե չիցէ պարտ զոհել աստուածս աստուածոց։ Քանզի հոգի աստուածեղէն ասէ յանասունսն. եւ յայտ անտի է՝ զի երկիր պագանել հրամայէ, եւ զոհել ոչ։

[325] Կարի անարժան գործ էր, եւ ի լուսնոյ ի վեր զամենայն ինչ անմահ համարել։ Յայտ առնէ, թե զայն ամենայն աստուածս կարծէր։ Եւ անտի եւ ի խոնարհ մահկանացուս դնելով, ցուցանէր՝ թե հուրդ եւ աւդ եւ երկիր՝ կենդանիք ինչ իցեն եւ մեռանիցին. որոց ոչ զկենդանութիւնն զգացեալ, եւ ոչ զմահու ազդումն առնուն, որ շնչաւորացն է եւ ոչ անշնչոց։

[326] Եւ հինգամեայ լռութիւնն, զոր ռնորք յաշա-կերտութիւն եկելոցն սահմանեաց, թեպէտ եւ մեծի ժուժկալութեան աւրինակ էր, քանզի եւ ոչ հարցանել ինչ իշխեին՝ բայց միայն լսել, այլ ոչ ինչ կարի յաւգուտ էր։ Զի թե յառաջ քան զհինգամեայ զժամանակն վճարէր ոք ի նոցանէ, թեպէտ եւ կարի քաջ ի լսելոյն իմաստնանայր, ոչ ինքն վայելէր յիմաստութեանն՝ քանզի ոչ իշխէր խաւսել, եւ ոչ այլ ոք՝ վասն զի ոչ լսէր զիմաստութիւնն։

[327] Եւ որ անհնարին յիմարութեանն է, յետոյ՝ ասեն՝ զիւր անձնն Աստուած անուանեաց. որ յառաւել հպարտութենէն դիպեցաւ նմա. զի ոչ եկն ըստ բանի Իմաստնոյն՝ թե որչափ ի մեծութիւն հասանիցես, ի խոնարհութեան կալջիր զանձն։

[328] Իսկ Պղատոն, որ Աստուածն եւ հիւղ եւ իդոս դնէ էութեամբ, ցուցանէ թե կերպարանաց արարիչ է Աստուած, եւ ոչ բնութեանց։ Ուստի եւ աղանդացն առեալ նովին դանդաչեն՝ թե որպէս Աստուածն էութեամբ էր, նոյնպէս եւ հիւղն եւ իդոսն՝ որ է առանձինն ինչ ուրուք. որպէս Աստուծոյ արուեստգիտութիւնն՝ առանձինն էր եւ հիւղեայն նիւթն. եւ ի կերպարանս եւեթ կարաց ածել զհիւղն՝ որ խառն ի խուռն վարէր. եւ ոչ ի չգոյէ ի գոյ ած զամենայն՝ որպէս եւ կարող ամենայնի։ Որ տկարութիւնն արկանէ զԱստուծով, թե կարաւտ եղեւ յայլմէ նիւթ մուրանալ։ Որով ոչ ինչ առաւել քան զարուեստագէտսն գտանի, թե իբրեւ զնոսա կարաւտ նիւթով իցէ։

[329] Եւ զաշխարհ արարած եւ եղծանելի ասէ, եւ երբեմն նա եւ այլքն մշտնեջենաւորակից Աստուծոյ. Եթե արարած եւ եղծանելի է, զիա՞րդ մշտնջեն-ակից Աստուծոյ իցէ։ Եւ եթե մշտնջենակից է, որպէս ասենն՝ թե որպէս ստուեր իրիք ոչ երբեք հեռանայ յիմեքէն՝ նոյնպէս եւ ոչ աշխարհս երբեք զատ յԱստուծոյ, թե այնպէս իցէ, զուր է ասելն՝ թե արարած եղծանելի է աշխարհս։ Բայց թե զայն եւս իշխիցեն ամբարշտել՝ թե եւ որ պատճառ ստուերին է, ի միջոյ բառնալոյ իցէ։ Ապա թե այն ոչ լինիցի, քանզի եւ չլինի իսկ, եւ ոչ ստուեր ի միջոյ բառնալոց է, եւ տարապարտ են դանդաչանքն։

[330] Եւ շունչքն՝ թե վասն զի յԱստուծոյ էութենէն իցեն՝ անարարք եւ անմահք իցեն, երեք մասունքն ի նոսա ուստի՞ իցեն՝ բանականն եւ ցասնական եւ ցանկական։ Զի թեպէտ եւ մինն է յԱստուած, զի նա է աղբիւր ամենայն բանաւորութեան, այլ ի ցասմանէ եւ ի ցանկանալոյ ի վեր եւ ազատ է Աստուած, քանզի առանց կարեաց եւ առանց մասանց է աստուածականն։

[331] Եւ եթե ինքն՝ որպէս ասենն՝ լաւութեանց վասն կոյս վճարեցաւ յաշխարհէ, այլոց զիա՞րդ հրամայէր զկանայս հասարակաց համարել, եւ ոչ իւրում կնոջ եւեթ սկել։

[332] Եւ զաստուածեղէն շունչսն ընդէ՞ր եւ նա իբրեւ զառաջինսն փոփոխելիս ի մարմնոց ի մարմինս համարէր, մինչեւ ի սողունս անգամ եւ ի ճճիս։ Որոյ հայհոյութիւնն՝ ի բունն իսկ գնայ, ըստ նորա ամբարշտութեանն. որպէս թե զկէսն իւր յինքեան ունիցի, եւ զկէսն իւր ի սողունսն եւ ի ճճիս տանջիցէ. որ ոչ նորա է, որ անբաժինն եւ անքանակ եւ անհատ եւ առանց մասանց է։

[333] Եւ եթե, որպէս դանդաչենն, բազում աստ-ուածք ի միոջէ Աստուծոյն ելեալ իցեն, ընդէ՞ր ոչ բազում աշխարհք իցեն, եւ ոչ բազում երկինք եւ ոչ բազում արեգակունք՝ եւ ոչ բազում երկիրք։ Այլ թերեւս դատարկս աստուածս եհան յիւրմէ. եւ դատարկք աստուածքն ո՞ւմ պիտոյ իցեն։

[334] Իսկ ստոյիկեանքն մարմնապիշք հայեցեալ յերեւելի աշխարհս, զամենայն ինչ մարմին կարծեցին. եւ զերեւելի աշխարհս աստուած համարեցան։ Որք աղանդամիտ գիտեն ի փիլիսոփայից, ոչ ինքեանք զիմանալի ինչ զմտաւ կարացին ածել, եւ ոչ յայլոց ուսանել կամեցան, եթե է ինչ զաւրութիւն՝ որ զերեւելիսս շարժէ, եւ զշարժիչն պարտ է Աստուած իմանալ եւ ոչ զշարժունսն։

[335] Իսկ ոմանք ի նոցանէ ի հրոյ էութենէ ասեն զբնութիւն աշխարհիս, վասն զարեգակն առաւել զարմանալի համարելոյ, եւ զբնութիւն հրոյ սաստկագոյն իմանալոյ։

[336] Եւ հայեցեալ ի միտս՝ թե զամենայնէ մտաւքն նկատել մարթեն, վասն այնորիկ զմիտս Աստուած համարեցան, իբրեւ զշունչ երկնից եւ երկրի եւ ամենայնի որ ի նոսա, եւ աչս զլուսաւորսն։ Որք ըստ անարժան անմտութեանն՝ եւ ոչ պատասխանի առնելոյ արժանի են։

[337] Եւ զմարմին իբրեւ զայլսն կորստական համարին. եւ զշունչսն փոփոխելի ի մարմնոց ի մարմինս. զոր ոչ նոքա յայտ կարեն առնել, եւ ոչ այլքն աւագագոյնք քան զնոսա։ Զի ամենեքեան առասպելս արկանեն, եւ թեպէտ եւ կէսքն հասին ճշմարտութեանն, չկացին ի ճշմարտութեանն։

[338] Իսկ եպիկուրայքն բնաւ ինքնակաց իսկ համարին զաշխարհս, որպէս թե նախ հողամաղք ընթանային – որպէս յորժամ շողն ընդ երդ մտանիցէ, եւ հողամաղք իմն երեւին ի շողն. այնպիսի՝ ասեն՝ մարմինք անհատք եւ անբաժինք եին զառաջինն, եւ անտի թանձրացեալ յաւդեցաւ ինքն աշխարհս եւ եւ թե ոչ Աստուած եւ ոչ խնամակալութիւն ինչ, որ վարիցէ զաշխարհս։

[339] Զորս եւ փիլիսոփայքն ինչ յընչաց քերեն, եւ ամենեւին չհամարին զնոսա աղանդս։

[340] Զորոց եւ Առաքեալ ասէ՝ թե առանց Աստու-ծոյ շրջեին յաշխարհի։ Որոց այնքան աւրի… եղեւ, մինչեւ յայնչափ ի բազում ի նախրաց փիլիսոփայիցն աստուածոց եւ ոչ մի աստուած ըմբռնել։ Տեսանե՞ս՝ զի գործ ստահակութեան այնչափ բռնացեալ ըմբռնելեացն, մինչեւ անաստուած հանել յաշխարհէ։

[341] Առ Սերուքաւ եղեւ, ասեն, սկիզբն հեթանոս-ութեան։ Ուստի յայտ է՝ թե ցայն վայր աստուածապաշտք եին, եւ եկեղեցի Աստուծոյ ի սկզբանէ աշխարհի էր, զորմէ եւ Դաւիթ ի հոգւոյն սրբոյ ուսեալ, մատուցանէր աղաւթս՝ թե յիշեա զեկեղեցի քո զոր ստացար ի սկզբանէ։

[342] Բայց թեպէտ եւ հեթանոսութիւնն եմուտ յաշխարհ, այլ աստուածպաշտութիւնն ոչ ամենեւին պակասեաց։ Եւ յայտ անտի է, զի գնացեալ Աբրաամ ի հեթանոսացն եկն <ի Քանան> աստուածապաշտաց պատահեաց. Մելքիսեդեկայ քահանայի Աստուծոյ բարձրելոյ, եւ քահանայ ոչ երբեք անուանի՝ եթե ոչ ժողովուրդ գուցէ նորա. եւ Աբիմելեքայ՝ որ Աստուծովն եւեթ խաւսէր ընդ Աբրաամու, եւ ոչ դիւաւք։ Եւ բարեկամքն Յոբայ եւ Եղիուս Աստուծով միայն ամենակալաւ խաւսեին ընդ նմա։

[343] Եւ այնպէս ոչ եթող երբեք Աստուած զաշխարհս առանց վկայութեան։ Որպէս մարգարէն առ հրեութեամբն ասէր իբրեւ յերեսաց Աստուծոյ՝ թե յամենայն տեղիս արկանեն խունկս եւ մատուցանեն պատարագս անուան իմում։ Զի ցուցցէ՝ թե յամենայն դարս աստուածապաշտք գտանեին, որ յանդիմանեին զհեշմակապսշոսն։

[344] Այլ, ասեն, ընդէ՞ր յամեաց գալուստն Քրիստոսի, եւ կորեան այնչափ ազգք՝ առանց աստուածպաշտութեան։

[345] Եթե չէր աստուածաքարոզս աստուած-պաշտութեանն յամենայն դարս առաքեալ, թերեւս գոյր մուտ այնպիսի բանից։ Բայց զի ոչ երբեք դադարեաց ի ռվկայութիւն տալոյ, անձանց մեզ դիցեն չհաւանողքն, եւ մի Աստուծոյ։

[346] Չեկն Քրիստոս ի տղայութեան աշխարհի. զի տղայոցն կաթն պիտոյ էր՝ եւ ոչ հաստատուն կերակուր. եւ ոչ յեռանդան երիտասարդութեանն, յորժամ ռելեալք զեղոյր մոլորութիւն դիւապաշտութեանն։ Այլ նախ կրթեաց քարոզաւքն եւ մարգարէիւք՝ իբրեւ կաթամբ. եւ ապա եկն տալ զկատարեալ վարդապետութիւնն իբրեւ հաստատուն կերակուր։ Քանզի եւ ոչ տղայոյ ոք հաստատուն կերակուր տայ, եւ ոչ մեծամեծ խորհուրդս յայտնէ, եւ ոչ աւագ բանս խաւսի, մինչեւ ի կատարեալ չափ հասակին հասանիցէ։ Որպէս Առաքելոյ՝ առեալ զինքեամբ զերեսս ամենայն մարդկութեան, ասէ, մինչ տղայն եի, իբրեւ զտղայ խորհեի. այլ իբրեւ եղէ այր, զտղայութեանն խափանեցի, զի ցուցանիցէ՝ թե ի հասուն հասակի եկն յաշխարհ ի կատարեալ գիտութիւնն, որպէս յայսմ աշխարհի մարթի հասանել գիտութեան։ Այլ ի վայելումն կատարելոյ գիտութեանն, եւ զանձն եւ զայլս անդր հրաւիրեաց ասելովն՝ թե այժմ փոքր ի շատէ գիտեմք, այլ յորժամ եկեսցէ կատարումն՝ դէմ յանդիման տեսանեմք։

[347] Ուստի յայտ է՝ թե առ ամենայն կարող է Աստուած, եւ յամենայնի բաւական։ Կարող էր եւս վաղ յառաջին յաւիտեանսն առնել զաշխարհ. այլ այնպէս կամեցաւ զի ոչ կարի վաղ առնիցէ, եւ ոչ յոյժ անագան, այլ յորժամ դէպ եւ պատշաճ իցէ։ Զի մի վաղն առնելով՝ լեալքն վնասիցին, ռկարծեալք թե մշտնջենակիցք նորա իցեն. եւ մի դարձեալ անագանն առնելով՝ կարծիք տկարութեան լինիցին եւ առաջին եւ միջին եւ վերջին խորհրդոցն։

[348] Նա եւ զմարդն, զոր ժառանգ ամենայնի կամեցաւ առնել, ոչ նախ քան զժառանգութիւնն արար, այլ նախ զերկինս եւ զերկիր, զջուրս, եւ զհուր եւ զաւդ եւ զբոյսս եւ զտունկս, զգազանս եւ զանասունս, զթռչունս։ Նախ զտունն, եւ ապա զտնակալն. նախ զստացուածսն, եւ ապա զստացաւղն. նախ զծառայսն, եւ ապա զտէրն. զի մի, յորժամ յետոյ լինիցին՝ որոց իշխանն եղեւ, կարծիս վնասու առնուցու՝ թե իւր արարածք իցեն. այլ յորժամ նախ զնոսա արարեալս տեսանիցէ, ծանուցեալ առնուցու ի միտ՝ թե է իմն զաւրութիւն, որ արար եւ ետ զնոսա ընդ ձեռամբ նորա, եւ զպատիւ փառաւորութեանն մի անձին առնել խորիցէ, այլ իւրում տիրարարին՝ որ ձրի նմա զայն շնորհեաց։

[349] Նոյնպէս եւ զգալուստ որդւոյն իւրոյ յայնմ ժամանակի պատշաճեաց, յորում գիտէր թե յաւգուտ լինելոց է։ Եւ եթե ռբժշկիք ըստ պէսպէս հիւանդութեանց՝ ազգի ազգի դեղս ախտացելոցն մատուցանել, – որ սկզբան ցաւոյն դէպ իցէ՝ զայն ի սկզբանն մատուցանեն, եւ որ յընդմիջելն՝ զայն ի միջոցի, եւ որ ի պառաւել ցաւոյն՝ զայն հուսկ յետոյ—ո՞րչափ եւս առաւել ամենահնարն՝ յորմէ ամենայն հանգամանք հնարողութեան բաշխեալ են, ի դէպ ժամանակի առնէ զոր առնէ։ Ոչ առաջին եւ երկրորդ եւ վերջին խորհրդով, այլ միանգամայն ըստ կամելոյն՝ զգործ արդեանցն կատարէ։

[350] Եւ ոչ յետոյ ծնանի ի նմա կամելն, այլ իբրեւ կանխագէտ գիտէ զամենայն, մինչ չեւ ինչ լեալ իցէ, թե որպէս պարտ իցէ առնել, եւ յոր ժամանակի, եւ յոր պէտս։ Եւ ոչ խառն ի խուռն ինչ առնէ, թե առ յապա զղջանայցէ եւ եղծանիցէ զստեղծուածն իւր։ Եւ ոչ իմիք կարաւտանայ, թե առնլոյ ինչ յումեքէ կամ ռյիմեքէք ակն ունիցի։ Այլ բաւանդակ յինքեան ունի զամենայն կարող-ութիւն առնելոյ եւ հաստատելոյ զամենայն, եւ անխարխար պահելոյ։ Եւ չունի զոք ընդ իւր զովողակից՝ իբրեւ զեղբայր, կամ իբրեւ զընկեր, կամ իբրեւ զաւտար ոք գործակից, այլ միայն զիւր զաւրութիւնն եւ զիմաստութիւն, որ իւրոյ էութեանն ծնունդ է եւ մշտնջենաւորակից, եւ զիւրոյ զբնութեանն հոգին, որ ի նմանէ է եւ միշտ առ նմա անքակ եւ առանց ռբաժանելոյք։

[351] Եւ յայսմ ամենայնէ յայտ է՝ եթե ոչ հիւղ ինչ, որ է նիւթ, էր ընթերակաց Աստուծոյ, ուստի ասեն Յունաց իմաստունքն զարարածս արարեալ, եւ ի նմանէ չարեաց յաշխարհ մտեալ, որպէս ասեն աղանդքն՝ որ ի նոցանէ առին պատճառս զհիւղեայն աստուածացուցանել, դնել աստուած հակառակ Աստուծոյ. եւ ոչ այլ ոք արարիչ էր չարեաց, որպէս մոգքն խաբին՝ թե Խարամանն արար զչարիս։

[352] Այլ մի միայն Աստուած է արարիչ, եւ նոյն բարեաց եւ ոչ չարեաց, եւ մշտնջենաւոր արարիչ։ Զի եւ մինչ չեւ արարեալ էր զարարածս՝ ի մտի իւրում ունէր յառաջգիտութեամբ զպայման կազմածոյ արարածոց։ Եւ չէր երբեք յորժամ չէր արարիչ, այնու զի ունէր յինքեան զկարողութիւնն ամենեցուն բաւական լինելոյ։

[353] Եւ բազում պատճառք եին Աստուծոյ, որովք եկն զարարածսն առնել։ Նախ ռզճարտարութեաննք խելամտութիւն չէր պարտ դատարկ թողուլ. զի մի իբրեւ զտկար ոք պարտեալ ինչ գտանիցի՝ առ ի չկարելոյ առնել զայնս, զորոց խելամտութիւնն յինքեան ունէր կանխակալ գիտութեամբ։ Երկրորդ անգամ, քանզի բարերար է բնութեամբ, չեին իրաւունք զբարերարութիւնն անաւգտակար պահել։ Եւ այլ ինչ բազում նման սոցին էր զԱստուծով, վասն որոց կազմածոյ աշխարհի արար սկիզբն։ Որպէս ոք եթե ճարտարութիւն իրաց ինչ գիտիցէ, եթե զնուագածութեան եւ եթե զբժշկութեան, եթե զհիւսնութեան, եւ արդեամբք զճարտարութիւնն չցուցանիցէ, ի զուր ունի զհանգամանս ճարտար-ութեան՝ ուստի ոչ ինքն վայելեսցէ, եւ ոչ այլոց զգիտութիւն արուեստին ցուցանիցէ. նոյնպէս եւ որ բարերար ոք իցէ, եթե բարերարութեանն վայելելիք չիցեն, ո՞ւմ շահ իցէ բարերարութիւնն։ Զի բարերարութեանն առաքինութիւն այն է՝ յորժամ այլքն ի նմանէ վայելեսցեն։ Եթե չիցեն՝ որք վայելիցեն ի բարերարութեանն, զի՞նչ շահ իցէ ի բարերարութենէ անտի։ Նոյնպէս եւ Աստուծոյ որ զամենայն ճարտար-ութիւն արուեստգիտութեան ունէր յինքեան, եթե չէր արարածս արարեալ՝ ի զուր կարծէր ունել զճարտարութիւնն, յորժամ չեին՝ որք ի ճարտարութենէ անտի երեւեին։ Նա եւ ոչ բարերարութիւնն բարերարութիւն ցուցանէր, եթե արարածս չէր արարեալ՝ որք ի բարերարութեանն վայելեին։ Այլ նա այնպէս բարերար է՝ զի ոչ միայն զառնելն շնորհեաց նոցա, այլ եւ յուրախութիւնս լաւութեանցն ռվայելելք։ Դարձեալ՝ թե չէր Աստուծոյ արարածս արարեալ, եւ գիտէր իսկ ոք ոչ՝ թե բնաւ իցէ Աստուած, յորժամ չեին ի միջի որք զկարողութիւն գիտութեանն ստանային։ Ուստի քանզի ռյիւրք գիտութիւնն ածել կամեցաւ, եւ թե է ինքն՝ ցուցանել ռյաւժարեալք, <արար> արարածս առ իւրոյ գիտութեանն ընծայեցուցանելոյ, զի վայելիցեն ի բարերարութեանն նորա։ Եւ ռզկէսսք աշխարհիս վասն մարդոյ արար ի սպասաւորութիւն ամենայն իրաց կարեւորաց. եւ զմարդն յիւր փառս, զի փառաւորեսցէ զՏէրն եւ ծանիցէ զբարերարութիւնն։ Եւ այսպէս ոչ երբեք էր Աստուած դատարկ յարարչութենէ. քանզի միշտ ի մտի նկարեալ ունէր զորս առնելոցն էր։ Եւ զի չէր ի դէպ կամաւքն եւեթ եւ խորհրդաւք ունել զկարողութիւնն, վասն այնորիկ առ յայտնելոյ զկամսն եւ զխորհուրդս՝ ած յայտ զարարածս, զի իւր կարողութիւնն երեւեսցի եւ արարածքն ի նորա բարերարութեանն վայելեսցեն։

[354] Արդ մի ոք ինքնակաց զաշխարհս իշխես-ցէ համարել, եւ մի ընթերակաց ինչ Աստուծոյ, զի մի զմեծութիւն զաւրութեան նորա խախտիցէ։ Այլ ամենեցուն նա շնորհեաց զլինելն, որք ոչն եին յառաջագոյն։ Ընդէ՞ր զզաւրութիւնն նորա ի միջոյ բառնալ կամիցին՝ եւ արուեստագէտ միայն նիւթոյ իմիք համարիցին, եւ ոչ ի չգոյէ ի գոյ ածել զհասակս ամենայնի։ Չգոյր ինչ ժամանակակից Աստուծոյ, եւ ոչ նիւթ ինչ՝ ուստի առեալ զարարածս կազմիցէ. այլ ինքն է ամենայն բնութեանց արարիչ. եւ ոչ միայն կերպարանաց կազմիչ, եւ ոչ էութեան էականաց իրիք խառնիչ, այլ գոյանալոյ գոյացելոցն գոյարար։ Զայսպիսիս պարտին ասել մարդիկ զԱստուծոյ, եւ այսպիսի պատմութեանց լինել պատմիչք. որով Աստուած փառաւորի, եւ մարդիկ ոչ վնասին։

[355] Այլ ըստ Աստուծոյ արժանեաց ռոչ ոքք արժանաւոր իցէ պատմիչ լինել, բայց եթե Աստուծոյ բարեկամք՝ որք վասն նորա սիրոյն եւ զկեանս աշխարհիս արհամարհեցին, եւ մահու չափ վասն կենդանի յուսոյն՝ որ առ Աստուած՝ գուն գործեալ, մատնեցին զանձինս ի կորուստ մարմնոց, ուստի փրկութիւն ոգւոցն գտանի։

[356] Եւ արդ ի զուր իսկ ջանան իմաստունքն Յունաց զԱստուծոյ ճառել, այնու զի զարարիչն եւ զարարածս ի միմեանց ոչ կարացին ընտրել, որք մթով դիւացն խաւարեալք՝ ծնունդս բազումս եւ անթիւ աստուածոց մուծանել դանդաչեցին։ Որպէս Եսիոդոս ոմն իմաստուն ի նոցանէն՝ բազում ծնունդս աստուածոց համարին։ Եւ Հոմերոս զրաբանեալ, զնորին հետ երթեալ, պաճուճեալ բանիւք զնոյնս ճամարտակէ։ Եւ այլք բազումք ի փիլիսոփայից առասպելական բանիւք բանդագուշեալք, խոստանան զԱստուծոյ պատմութիւնս կատարել։ Որք զԱստուածն ոչ ճանաչեն, եւ ոչ զարարիչն յարարածոց մեկնել գիտեն, զիա՞րդ զԱստուծոյ ճառել մտաբերիցեն։ Եւ մանաւանդ որ քան զամենեսինն իմաստնագոյն համարին զՊղատոն, որ վասն Աստուծոյ եւ վասն ոգւոց եւ վասն արարածոց խաւսել յաւժարեցաւ։

[357] Եւ արդ ընդ նմա իսկ մարտիցուք գոռութեան բանիւք, որ քան զամենայն փիլիսոփայսն աստուածապաշտագոյն երեւի Յունաց, զի նորա առաւել գտանի ռծանուցեալք զԱստուած, եւ ոչ զարարչութիւնն արարածոց։ Զի յորժամ զնորա մեծարոյ կարիսն գձձեսցուք, եւ հանցուք զնա յաչաց իւրոցն խաբեցելոց, ապա ցուցցուք՝ Թե ով Աստուած է, Եւ զինչ նորա արարածք, Եւ մի ինչ, զոր առաւել անճառ համարի Պղատոն, այս է՝ թե միշտ էր Աստուած, եւ արարածս ինչ ոչ ունէր։ Զորոյ զկամսն սիրեմ վասն զԱստուածն խնդրելոյ, եւ զամբարտաւանութիւնն ոչ գովեմ։