Չորրորդ Հայքի Գրադարան . ճանաչել զիմաստութիւն եւ զխրատ, իմանալ զբանս հանճարոյ . Չորրորդ Հայքի Գրադարան . ճանաչել զիմաստութիւն եւ զխրատ, իմանալ զբանս հանճարոյ . Չորրորդ Հայքի Գրադարան . ճանաչել զիմաստութիւն եւ զխրատ, իմանալ զբանս հանճարոյ . Չորրորդ Հայքի Գրադարան . ճանաչել զիմաստութիւն եւ զխրատ, իմանալ զբանս հանճարոյ . Չորրորդ Հայքի Գրադար

Հոգիս Աքսորեալ

ԵՐԿՐՈՐԴ ՄԱՍ

Հեղինակ՝ Զապէլ Եսայեան

Դժուար է երբ կիրքերը այսքան բորբոքուած են, երբ քաղաքական բնույթ ունեցող հարցերը անմիջական եւ վճռական նշանակութիւն են ստացեր, երբ մարդիկ օրը օրին կապրին առանց ետ նայելու եւ առանց իրենց միտքը սեւեռելու ապագայի հորիզոններուն, դժուար է ոչ միայն մարդիկը զբաղեցնել արուեստով այլ նոյն իսկ ամփոփուիլ եւ անխառն հաճոյքով անձնատուր ըլլալ մեր երազին։ Երբ կը հանդիպիմ գրողներու, բանաստեղծներու, երաժիշտներու որոնք ամէն մէկը գործօն կերպով մասնակից են այն միջոցին հանրային վէճերու, որոնք նոյն իսկ իրենց համբաւը եւ իրենց անուան հեղինակութիւնը ի սպաս կը դնեն այս կամ այն կողմին, ինձ կը թուի որ իրենց դերէն դուրս եկած են կամ ես անօգուտ անձնաւորութիւն եմ իրենց մէջ, զարտուղութիւն մը անխուսափելի եւ ընդհանուր մտայնութենէն որը պէտք է կրել եւ որուն անսահմանօրէն պէտք է համբերել։ Ինձ կը թուի նաեւ որ հակառակ ամէն անմիջական մտահոգութիւններու ամէն մարդու հոգւոյն մէջ անկիւններ կան ուր միշտ կարող են ապաստանիլ, անկոխ եւ անկեղծ տաճարներ որ ամէն մէկը ինքզինքին համար կը կառուցանէ եւ վայ անոնց միայն, որոնց հոգիները թափուր են։

Արտաքին աշխարհի աղմուկը, ցաւի կամ ուրախութեան աղաղակները անշուշտ թէ կը խանգարեն մեզ, կը խուժեն դէպի մեր ներքին էութիւնը բայց կարող են արդեօք մարել այն լուսաւոր ժպիտը որ ծագեցաւ դէմքիս վրայ երբ երեկոյին շոգենաւով վերադարձիս, տեսայ հրաշալի վերջալոյսը։ Ի՞նչ երանգաւորում եւ ինչ փառայեղ պերճանք լոյսի եւ գոյնի. հետզհետէ մանիշակագոյն մթնոլորտին մէջ Սթամպօլի սիլուէթը խտացաւ, դարձաւ մթին, մինչ ոսկի երիզ մը կը հետեւէր գմբէթներու եւ մինարէներու արտաքին գծին. ոսկի եւ սեւ գիծեր միայն ու բոլոր երանգները մարեցան եւ ծովն իսկ ստացաւ մթին մակերես մը, որուն կոհակներուն գագաթները կը պսպղային ոսկեղէն ցոլքերով։

Յաճախ կը լսեմ յիմար խօսքը. Որքան բաներ ունիք նկարելու կրնամ ըսել թէ իմ կրած տպաւորութիւններս այնքան ուժգին են որ բան մը չեմ կրնար նկարել այժմ. այդ բաբախուն եւ անվերջ գեղեցկութեան առաջ խելայեղ մանուկ մը դարձած եմ եւ կարծես կորսնցուցած եմ արուեստի ամենէն տարրական միջոցները։ Պէտք է սպասել եւ տոգորուիլ այդ գեղեցկութիւնով եւ այն բոլոր յուզումներով որ մեր անհատական եւ հաւաքական կեանքը կ՚ընծայէ։ Պէտք է սպասել որ հոգին բեղմնաւորուի եւ իր անբռնաբարելի խորհուրդին մէջ պատրաստէ գործը որ պիտի ծնի օր մը։ Վաղաժամ արտադրութիւնը, անհամբերութիւնը, եւ առաջին տպաւորութիւններու անհամբերութիւնն է միայն որ թոյլ կուտայ ինձ յուսալու որ օր մը պիտի յաջողիմ վերջապէս իմ հոգոյս մէջ կերտուած անանցանելի գեղեցկութիւնը սեւեռել կտաւին վրայ։

— Պէտք չէ նաեւ յաջող ժամը փախցնել. կը մրմնջէ մտածումս։

Այդ իսկ է ամբողջ գաղտնիքը. պէտք չէ շտապել, պէտք չէ նաեւ շատ ուշանալ եւ կորզել ժամանակի անգոյն յաջորդութեան մէջ այն ժամը, ստեղծագործութեան ժամը, որ մեր բախտը եւ փառքը կը բովանդակէ իր մէջ։

Անսպասելի կերպով ծանօթացայ տիկին Սիրանուշ Դանիէլեանի հետ։ Իմ մասին շատ լսած էի եւ իր բանաստեղծութեանց հատորը սնարի գիրք մը եղած էր ինձ համար։ Իր լաւ հաստատուած գրական համբաւը, իր բարեկամներուն եւ ծանօթներուն խանդավառ եւ ջերմագին համակրանքը իր անձին վերաբերմամբ, զինքը կը դարձնեն Կ. Պոլսոյ ամենէն ազդեցիկ կիներէն մէկը։ Շատ բան չէ գրած եւ իր ոտանաւորները հազուադէպ կերպով կ՚երեւան, բայց ամէն անգամուան անոնք մասնաւոր եւ շատ անձնական շեշտ մը կը յայտնաբերեն։

Անտարակուսելի է որ շատ աւելի բան կայ իր մէջ քան արտայայտած է, նոյն իսկ թերեւս տարբեր եւ անծանօթ մնացած երգեր կան իր մէջ որ երբէք չի պիտի երգէ եւ անոնք պիտի մնան քօղարկուած իր լռութիւնով։

Յաճախ, հեռուէն մտածեր եմ իմ վրայ եւ հետաքրքիր մնացած եմ իրմով բայց եւ այնպէս միշտ զգուշացեր եմ իր մասին ոեւ է տեղեկութիւն եւ կարծիք հարցնել այն վախով որ մտքիս մէջ կազմած ֆիզիքական եւ բարոյական պատկերը կ՚աղարտի ոեւ է կերպով։

Առաջին անգամ իր անունը լսեցի Հրանդ Չէրքէզեանէ եւ իմ վրաս խոր տպաւորութիւն ըրաւ ուսուցչիս յուզուած համարումը այդ բանաստեղծուհիին նկատմամբ որ այն ատեն, նոր աստղի մը պէս կը փայլէր մեր գրական միգամածին մէջ։ Աւելի ուշ երբ վստահ Չէրքէզեանի կարծիքին, ուզեցի խօսիլ տիկին Դանիէլեանի հատորին վրայ, անիկա ինձ ընդհատեց գրեթէ կոպտութեամբ— ինքը աւելի կ՚արժէ քան իր հատորը։

Ինչու Չէրքէզեանի այդ առաջին ոգեւորութիւնը եւ վերջին դժկամակութիւնը, ինչո՞վ էր յուսախաբ։ Այն ատեն ինձ անկարելի էր հասկնալ, բայց ես յետոյ ըմբռնեցի Չէրքէզեանը։ Քանի անգամներ, անձնական հետապնդումներէ յոգնած դէպի խուսափուկ եւ անմատչելի նպատակը, ոգիս ամոքուած է հաւատքով ուրիշ եւ նոր տաղանդի մը առթած թարմ ոգեւորութիւնովը։ Ինչ որ ինձ համար եւ ինձ նման հազար հազարներու համար անկարելի եղած է։ Կրնայ կարելի դառնալ մէկու մը համար եւ յայտնուող տաղանդ մը միշտ մոգական գաւազան մը ունի ձեռքը։ Հրաշքի մը սպասելու իրաւունքը կը շնորհէ մեզ։

Չէրքէզեան իր գեղարուեստական նպատակներէն մէկուն իրագործման հնարաւորութիւնը տեսած էր անշուշտ տիկին Դանիէլեանի գեղեցիկ սկզբնաւորութեան մէջ։ Այդ է իր յուսախաբութեան պատճառը։

Կեցած էինք Չէրքէզեանի հետ Սկիւտարի նաւամատոյցը երբ ուսուցիչս ականջիս փսփսաց։

Տիկին Դանիէլեանը։

Միջահասակ, նիհար, կիսադէմքը ստուերով քօղարկուած լայնեզր եւ պարզ գլխարկին շուքին մէջ, քանի մը քայլ անդին մեզ նման կ՚սպասէր կառքի։

— Քանի՞ տարեկան է այդ տիկին Դանիէլեանը…

Անյիշատակ ժամանակներէ ի վեր լսած էի իր անունը եւ այժմ զարմացած կը նայէի երիտասարդական երեւոյթով այդ կնոջ երբ Չէրքէզեան մօտիկցաւ իրեն։

Ժպտուն եւ հանդարտ աչքեր յանկարծ դէպի ինձ դարձան եւ մասնաւոր հետաքրքրութեամբ մը զիս դիտեցին։

Գրեթէ անմիջապէս յառաջանալով դէպի ինձ Չէրքէզեան ներկայացուց

— Տիկին Էմմա, յայտնի նկարչուհին։

Տիկին Դանիէլեանի դէմքը գորովագին լրջութիւն մը ստացաւ, ձեռքը երկնցուց ինձ եւ ես մեծ հաճոյքով սեղմեցի, ինչպէս հին բարեկամի մը ձեռքը։

Երբ վերջապէս կառքի մը մէջ տեղաւորուած սկսանք բարձրանալ զառիվերէն մեր նայուածքները կրկին իրարու հանդիպեցան։ Աւելի ներզօր զգացումով մը դիտեցի զինքը։ Արդէն ուրիշ կերպարանք կը տեսնէի եւ բանաստեղծուհիին բարոյական դիմագիծը աւելի ճիշդ եւ յստակ գիծերով կը յայտնուէր։ Քանի մը ճերմակ թելեր կը զարդարեն իր թխագոյն մազերը ողորկ ճակատին վրայ. չէ կարելի ըսել թէ ֆիզիքական երիտասարդութիւնը պահած է բայց իր դէմքը կը կրէ արտայայտութիւնը իր ժպիտին ու նայուածքի կայծկլտումներուն եւ գիծերը կ՚ողողուին եռանդի եւ ոգեւորութեան թարմութեամբ։ Կարելի չէ ըսել որ գեղեցիկ է, կարելի չէ ըսել որ տգեղ է, որովհետեւ նոյն իսկ իր դիմագծութեան անկանոնութիւնը մասնաւոր շնորհալիութեան մը կը վերածուի իր ժպիտով եւ նայուածքին անսովոր փայլով, եւ այդ բոլորը յառաջ կը բերեն վերին աստիճանի հաղորդական յուզմունք։ Բայց այդ յուզմունքը խաղաղ է իր մէջ ինչպէս հոգեկան յարատեւ վիճակ, եւ անմիջապէս որ լսեցի իր դաշն, հանդարտ եւ կշռոյթաւոր ձայնը, այլ եւս ամբողջովին կրեցի այդ տիրական անդորրութեան զգացումը։

Քիչ խօսեցանք ճանբան, խանգարուած կառքին ցնցումներէն եւ անցորդներու հետաքրքրութենէն։

—Լսեր եմ ձեր մասին եւ ձեր յաջողութիւնները արտասահմանի մէջ ինձ ուրախացուցեր են, կ՚ուզեմ գալ ձեր պատկերները տեսնել։

—Օ՜հ տիկին… պատասխանեցի, չէի համարձակեր ձեզ հրաւիրել։

—Ինչո՞ւ… բացականչեց զարմացած եւ իր ժպտուն աչքերը գրեթէ հեգնութեամբ կայծկլտուն, պահ մը սեւեռեց Չէրքէզեանի որ կը յամառէր բացարձակ լռութիւն պահել։

Յետոյ լրջութեամբ աւելցուց։

—Այնքան քիչ մարդ կայ այս քաղաքին մէջ որ կարենան իրար հասկնալ… յոյս ունիմ որ լաւ բարեկամներ կը դառնանք։

Շատ բան կ՚ուզէի պատասխանել բայց չեմ գիտեր ինչ թոթովեցի, սիրտս զեղուն էր երախտապարտութեամբ։

—Գիտէ՞ք այդպէս է… շարունակեց, մենք կարծես աքսորեալներ ենք օտար եւ հեռաւոր երկրի մը մէջ։ Մենք մեր ծննդավայրին մէջ աքսորեալներ ենք որովհետեւ զրկուած ենք այն մթնոլորդէն որ մեր ժողովուրդը իր հաւաքական կեանքով պիտի ստեղծեր մեր շուրջը… դիւրաբեկ եւ ցանցառ թելերով միայն կապուած ենք մեր բնաշխարհին հետ…

Պահ մը մտածկոտ մնաց Չէրքէզեանի խոժոռ դէմքին նայելով, բայց կարծես սթափեցաւ եւ շարունակեց։

—Բայց գոնէ մենք, արուեստագէտներս կրնանք աքսորի ընկերներ դառնալ։

Այս վերջին խօսքերը ըսաւ առանց թախիծի, կարծես առաջուց համակերպած այդպիսի վիճակի մը տխրութիւններուն։

Խառնաշփոթ կերպով մտածումներու եւ զգացումներու յուզում մը բարձրացաւ իմ մէջս. հազար բան կ՚ուզէի ըսել. բայց ձայնս խեղդուեցաւ կոկորդիս մէջ. — ոչ, ես չեմ համակերպած այդ տխրութեան եւ իմ դէմքիս վրայ երբէք չի պիտի երեւայ Չէրքէզեանի մռայլ մտասեւեռումի մը վրայ կանգ առած մարդու յուսահատութիւնը եւ ոչ ալ տիկին Դանիէլեանի իմաստուն անդորութիւնը։ Ես պիտի մերժեմ նաեւ երկբայական ուրախութիւնը այն զգացումներուն որոնք երիտասարդ կնոջ մը դէմքը կը զարդարեն անփոյթ ժպիտով։ Ես պիտի հետապնդեմ իմ երազս ամէն ճանապարհներու վրայ եւ հոգիս պիտի ստանայ իր ազատութիւնը։ Կ՚ուզեմ իմ յոյսս եւ հաւատքս ներշնչել ամենուն, առատաձեռն սերմանել ամենուրեք, կ՚ուզեմ ըսել ոչ թէ աքսորի ընկերներ, այլ դառնանք պայքարի ընկերներ ու միասին փնտռենք ներշնչման մաքուր եւ հարազատ աղբիւրները, բայց իմ ոգեւորուած նայուածքս կ՚իյնայ տիկին Դանիէլեանի հեգնական դէմքին վրայ։ Այնքա՜ն ամէն բանէ հրաժարած մէկու մը երեւոյթը ունի վերջալուսային կարմիր մթնոլորդին մէջ։ Իր նուրբ կիսադէմքը ստացեր է տարօրինակ թափանցիկութիւն եւ իր աչքերուն յստակ լոյսը կարծես կը բացուի անյատակ վիհի մը վրայ։

Ու ես ինքզինքս այնքան տարբեր պիտի համարէի իրմէն, տարբեր խառնուածք, տարբեր նկարագիր, տարբեր ճաշակ, յանկարծ զգացի ոչ միայն նման իրեն, այլ, նոյն, ինչպէս երկու քոյր հոգիներ, աքսորի ընկերներ։

Այդ է թերեւս պատճառներուն պատճառը։ Ամէն մէկս մենակ ենք եւ լաւագոյն պարագային ասուպի մը պէս կ՚անցնենք օտար երկնակամարներուն վրայէն. ինչքան ալ փայլուն եւ շողշողուն ըլլայ մեր թողած լուսաւոր հետքը, անիկա դատապարտուած է անօսրանալու եւ կորսուելու։ Մեր առանձին ձայնը համերգի մը ներդաշնակութեան չի պիտի խառնուի երբէք։ Մենք մեր կողերը դատարկ կը զգանք եւ այդ է անշուշտ պատճառը, որ մեր հոգին շղթայուած է մեր անձնական ցաւին եւ ուրախութեան մէջ։ Ամէն անգամ որ անիկա անհանգիստ իր գերութենէն, ուզէ թափահարել. իր թռիչքը կը խորտակուի մեր յատուկ կեանքը սահմանափակող պարիսպներէն։ Հաւաքական կեանքի ալեկոծ ծովը եւ ազատ հորիզոնը միայն պիտի շնորհէր մեզ ստեղծագործութեան զօրեղ շունչը։ Մինչ մենք մեր վրայ խտացած, ստիպուած ենք բիւրեղանալ, խզուած անցեալէն եւ արգելափակուած՝ ապագայէն։

Երեկոյթ Վառվառեաններու տունը։ Ընդարձակ հիւրասենեակին պատուհանները կը բացուին պարտէզին վրայ որուն շքեղ զարդերը կը կազմեն զոյգ մը դարաւոր մայրիներ, անոնց հովանոցաձեւ եւ ծաւալող ճիւղերը կը փակեն գրեթէ հորիզոնը։ Աւելի հեռուն ուրիշ պարտէզներ կան եւ արտեր վայրի ծաղիկներով լիքը։ Երեկոյեան այս ժամուն երբ մայրիներու խիտ եւ մթին սիլուէթին ետեւ հրդեհուած երկնակամարը կը տժգունի, հետզհետէ զգլխիչ բուրում մը վայրի ծաղիկներու եւ արեւէն այրած հողի, կուգայ մինչեւ մեզ ու կարծես մեզ կը տոգորէ բնութեան յոյզով։

Օրիորդ Սօֆի Վառվառեան ճնշուած է անձկալի եւ անդարմանելի տխրութիւնով։ Ո՞վ կարող էր երեւակայել։ Իր հեգնութեամբ լի սրամտութիւնները, իր տենդագին զուարթութիւնը կարծել կուտան առհասարակ որ տխրութեան ստուերը երբէք չէ անցած իր հոգիին մէջէն։ Շրջապատուած եւ սիրուած իր զմայլելի գեղեցկութեան շնորհիւ որ փառքի մը պէս կը կրէ իր հպարտ դէմքին վրայ, անիկա կարող էր երջանիկ համարուել եւ հասած իր բոլոր նպատակներուն։

Բայց այս իրիկուն ահա, կը յայտնուի ինձ իր բուն կերպարանքը, նկարչի վերլուծող աչքերով կը նայիմ իրեն. իր թաւ եւ անթերի գիծով մը կամարացող յօնքերն են որ կու տան այդ խրոխտ արտայայտութիւնը իր դողար եւ նիհար դէմքին որ կարծես մեղմօրէն մաշուած է ներքին եւ սաստիկ զգացումներու ազդեցութեամբ։ Բայց ինչ որ կը տիրապետէ իր դէմքին, իր ամբողջ անձին, իր զոյգ մը անսովոր գեղեցկութեամբ աչքերն են, իմացականութեամբ լեցուն։

—Խորհեր ես երբէք, Էմմա, որ օրերուն մէջ օր մը կայ, անծանօթ թուական մը, ժամ մը, երբ անզգայ ու տժգոյն մեզ պիտի դնեն դագաղի մը մէջ, ձեռքերնիս ծալլած կուրծքերնուս վրայ ու պատանքնիս ծածկուած ծաղիկներով։ Ծաղիկներով… Էմմա՛, որպէս զի մեզ շրջապատող առաւել կամ նուազ անտարբեր մարդիկ չզգան մեր կազմալուծման արտաշնչութիւնները։

—Խորհեր եմ Սօֆի եւ յաճախ. բայց միանգամայն կը մտածեմ. դժուար է կեանքի, լոյսի եւ յոյսերու շողշողումին մէջ մտածել մահուան մասին. անիկա անհաւատալի է այժմ եւ հետեւաբար անիրական, բայց երբ հետզհետէ մարին լոյսերը, երբ մեր ախորժակները ու փափաքները մեղմանան, երբ սկսինք ծերանալ…

—Մի խօսիր ծերութեան մասին, կը նախընտրեմ մեռնիլ իմ երիտասարդութեանս ու գեղեցկութեանս լրումին մէջ. կ՚ուզեմ որ իմ յիշատակս մնայ անեղծ, որ իմ կերպարանքս անհետանայ այս աշխարհիս վրայէն առանց խեղաթիւրուելու, այնպէս ինչպէս եմ այժմ…

—Պա՜հ… մահուընէ ամիս մը ետքը, ինչքան ալ երիտասարդ ըլլանք ու գեղեցիկ, հաւասար ենք հարիւր տարիէ ի վեր մեռած մարդոց…

Աւելի խտացած՝ հեռաւոր դաշտերու բուրմունքը եկաւ մեզի հարաւային քամիի գաղջ ալիքը անցաւ եւ մայրիները երկարօրէն սօսափեցին. հորիզոնը կը մարէր իր վերջին երանգին մէջ. երկնակամարին վրայ ամպերու ճերմակ ծուէններ կ՚անցնէին արագ, արագ, կարծես դիմելով դէպի նպատակ մը։ Աւելի զօրաւոր, մօտակայ պարտէզէն մեզ եկաւ կլիսիններու բուրումը, ծաւալեցաւ, տիրապետեց մթնոլորդին ու կարծես իր հետզհետէ խիտ ալիքներով մեզ կը խօսէր անսահմանելի, անարտայայտելի բանի մը մասին որը սակայն կ՚ըմբռնէինք ներքին զգայնութիւնով մը։

Շուտով փակեցինք պատուհանները, սարսռալով մայիսեան երեկոյին զովութենէն եւ թերեւս այն խռովքէն որ մեր տարօրինակ խօսակցութիւնը գրեր էր մեր հոգիներուն մէջ։

Անմիջապէս որ կապերտէ վարագոյրները իջան եւ լոյսը վառուեցաւ, սեւ մտածումները անհետացան եւ սկսանք մտերմաբար խօսակցիլ, խոր եւ հանգստաւէտ թիկնաթոռներու մէջ ընկողմանած, անձնատուր գաղջ եւ կնդրուկի հոտով տոգորուած մթնոլորդին, անօրինակ հանգիստ եւ ապահովութիւն կը զգայինք բոլոր չարիքներու դէմ եւ մեր մտածումները ժպտուն եւ խիզախ, կը ծաղկէին երբեմն արտասովոր, երբեմն նոյն իսկ այլանդակ, ջերմանոցի մէջ ծաղկած ծաղիկներու նման։

Ընթրիքը անցաւ ոգեւորութեամբ, երբ կրկին սրահ կը մտնէինք հարցուցի Սօֆիին։

—Տիկին Դանիէլեա՞նը։

—Շատ խնդրեցի որ գայ… յոյս ունիմ, բայց բացարձակ չի խոստացաւ. զարմանալի կին է։

—Հետաքրքրական կին է։

—Չեմ գիտեր ինչ, բայց մութ բան մը կայ իր կեանքին մէջ. բան մը որ ամենուն համար անթափանցելի է։

—Բանբասանքը արգիլուած է, ընդհատեցի ժպտելով։

—Երթանք իմ սենեակս, ըսաւ Սօֆի, որ հագուստը պիտի փոխէր։

Մութ կապոյտ թաւշեայ շրջազգեստը հագնելով, Սօֆի դարձեալ խօսեցաւ տիկին Դանիէլեանի մասին։

—Իմ վրաս մեծ տպաւորութիւն ըրաւ իր հանդարտութիւնը, ըսի։ Տարօրինակ հանգստացնող բան կայ իր խաղաղ ժպիտին մէջ։

—Կը կարծե՞ս որ այնքան ալ խաղաղ է. արդեօք դիմակ մը չէ՞ ատիկա ինձ կը թուի որ մեծ, մեծ անսահման տխրութիւն կայ իր մէջ… բայց ինչո՞ւ ահա այդ ինչուն է որ անբացատրելի է։

Մեծադիր հայելիին առաջ՝ Սօֆի իր մազերուն խիտ հիւսքերը պսակի նման կը յարդարէր գլխուն շուրջ եւ պահ մը լուռ հետեւեցաւ իր արդուզարդին. յետոյ հակելով դէպ ինձ։

—Գիտե՞ս… Բայց ահա դռան զանգակը լսուեցաւ եւ ուշադրութեամբ ականջ դրինք գուշակելու համար թէ ո՞վ է եւ շտապեցինք երթալ հիւրասրահ։