Չորրորդ Հայքի Գրադարան . ճանաչել զիմաստութիւն եւ զխրատ, իմանալ զբանս հանճարոյ . Չորրորդ Հայքի Գրադարան . ճանաչել զիմաստութիւն եւ զխրատ, իմանալ զբանս հանճարոյ . Չորրորդ Հայքի Գրադարան . ճանաչել զիմաստութիւն եւ զխրատ, իմանալ զբանս հանճարոյ . Չորրորդ Հայքի Գրադարան . ճանաչել զիմաստութիւն եւ զխրատ, իմանալ զբանս հանճարոյ . Չորրորդ Հայքի Գրադար

Հոգիս Աքսորեալ

ՋՈՐՐՈՐԴ ՄԱՍ

Հեղինակ՝ Զապէլ Եսայեան

Մայիսեան լուսայեղ օր մըն է. արդէն տաքերը սկսեր են ու արեւի ճառագայթներու մէջ որոնք լուսեղէն սիւներու նման կը մտնեն սենեակ վարագոյրներու ընդմէջէն, գոյնզգոյն բզէզներ դարձդարձիկ կը պարեն, անընդհատ բզզալով։

Այսօր վարդի անուշ կը պատրաստեն տան մէջ եւ մօրաքոյրս պատարագ ընելու պատրաստուող եպիսկոպոսի լրջութեամբ, ամբողջովին ճերմակ հագած, զբաղած է այդ բարդ ու նուրբ գործով։ Բազմոցի վրայ, որ ճերմակով ծածկուած է ամբողջովին, վարդերու դէզեր կը կուտակուին, բաժնուած իրենց լաւութեան աստիճանով։ Կան որ անուշ պիտի դառնան, նուազ լաւերը օշարակի պիտի գործածուին, իսկ թերթիկներու աւելորդ մասերը, շատ մանր թերթիկները պիտի ծառային վարդօղի պատրաստելու։

Մօրաքոյրս իր ակնոցները դրած աչքին, ճերմակ եւ ճապուկ մատներով, մկրատով կը կտրատէ թերթիկներու ճերմակ մասերը եւ վարդագոյն ու բուրումնաւէտ կոհակը կը բարձրանայ ափսէին մէջ։

Ոչ միայն սենեակը, այլ ամբողջ տունը եւ նոյն իսկ փողոցը լեցուած է վարդի բուռն եւ թափանցող հոտով։ Բուրմունքի գերագրգռութիւն մըն է ուրկէ նոյն իսկ թեթեւ մը թունաւորուած, գլխու պտոյտ ունի սպասուհին, օգնող կինը եւ մօրաքոյրս ինքն իսկ ստիպուած է երբեմն ընդհատել աշխատութիւնը եւ սրահէն դուրս ելնել, շունչ առնել։ Բայց վարդի հոտը կը տիրապետէ ամենուրեք, սանդուղներուն վրայ, խոհանոցը՝ ուր արդէն մէկ մասը կ՚եփուի լայնաբերան պղինձներու մէջ։

Բազմոցին վրայ, մօրաքրոջս դէմ ծալլապատիկ նստած, յիշելով անցեալ եւ մանկական օրեր կը հետեւիմ այդ նուրբ եւ գեղեցիկ աշխատութեան։ Անիկա գործ մըն է որ կը պահանջէ ճաշակ, փորձառութիւն եւ համբերութիւն եւ որը ունի իր յաջողութիւնները եւ անյաջողութիւնները։

Պէտք է որ վարդը պահպանէ իր հում բուրումը։ Միայն փորձ տանտիրուհիները գիտեն այն ճիշդ րոպէներու գաղտնիքը որով վարդի թերթիկները պիտի խառնուին որոշ չափով շաքարի խտացած օշարակին եւ որը կը կատարեն բնազդով եւ կեդրոնացած ուշադրութեամբ։ Մօրաքոյրս լռին է եւ մտախոհ, չի սիրեր որ զինքը ընդհատեն, կամ իր ուշադրութիւնը դարձնեն ուրիշ նիւթի վրայ եւ իր լռութիւնը կ՚ընդհատէ միայն հապճեպ եւ կտրուկ հրամաններ տալով։

Վարդին գոյնը պահպանելն ալ մեծ հոգ է եւ այդ մասին զանազան կարծիքներ կան։ Մօրաքոյրս չուզեր փորձել նորութիւններ եւ կը հետեւի աւանդութեան. կը կատարէ ամէն ինչ այնպէս ինչպէս իր մայրը, իր մեծ մայրերը։

Աստիճանաբար խոր եւ գոգաւոր ամանին մէջ հաւաքուած ու ստկուած թերթիկները կ՚ողողէ լեմոնի ջրով ու աչքի ու ձեռքի չափող, ճարտար շարժումներով կը կատարէ այդ բոլորը ընկղմած իր գործին նրբութեան մէջ։

Օշարակի պատրաստութիւնը նուազ խնամք պահանջելով կը յետաձգէ, եւ ես չեմ կրնար առանց որոշ հիացումի հետեւիլ այդ աշխատութեան նրբութիւններուն։

—Դուրս ելիր, մի մնար այստեղ, կ՚ըսէ մօրաքոյրս, մտահոգ՝ իմ մասիս։

Ընդարձակ սրահին մէջ ուր պատկերներս դրեր եմ, վարդի հետապնդող բուրմունքը զիս կը տոգորէ եւ կարծես շնչած օդս կը ծանրանայ, զիս կ՚արբեցնէ։ Գլխու պտոյտ, յանկարծական տկարութիւն, ջլատում ծունկերուս մէջ եւ ահա հայելին կը ցոլացնէ դէմքս տժգոյն եւ ճերմկած, մինչ աչքերս կը վառին տենդով։

Արագ, արագ կը հագուիմ ու դուրս կու գամ տունէն եւ Պաղլար պաշիի լայն փողոցին մէջէն յառաջանալով կը կրթնիմ արեւանոցիս վրայ որովհետեւ տկարութիւնս չի անհետանար տակաւին արեւին եւ բաց օդին մէջ եւ ռունգերուս մէջ կը կրեմ արբեցութիւնը վարդի բարկ բուրմունքին։

Ամբողջ թաղը լիքն է այդ հոտով։ Վարդերու եղանակն է եւ շատ տուներէ հետզհետէ աւելի թեթեւ աստիճանով կ՚արտաշնչուի անիկա։ Կիսաբաց դռներէ, բաց պատուհաններէ գաղջ եւ բուրումնաւէտ ալիքը կը տարածուի մթնոլորդին մէջ եւ բզէզներ հրապուրուած իրենց այդ նախասիրած ծաղիկէն կը բզզան արեւին մէջ, կը թափառին ամենուրեք իրենց բնազդով փնտռելով ուղղութիւնը վարդերուն որ կը դիզուին, բազմոցներու վրայ, ափսէներու մէջ, սեղաններու մակերեսին։

Այսօր ինձ մօտ այցելութեան պիտի գայ Վահան Տիրան պէյ, կարգադրիչ յանձնախումբին նախագահը։

Արագ այցելութիւն մը օրիորդ Վառվառեանին, որուն հետ դուրս կուգանք եւ կ՚անցնինք ծաղկաւէտ դաշտերուն մէջէն մինչեւ բարձունքը. կը հանդիպինք տիկին Դանիէլեանին, որ գիրք մը ձեռքը նստած է արեւին մէջ, գետնին վրայ, ծառի մը բունին կրթնած։ Շուքին մէջ կաթնային լոյս մը կ՚ողողէ մեզ որը կը դողդղայ արեւի լայն արատներով։ Մենք ալ կը նստինք գետինը ու չենք կարող խօսիլ, անձնատուր լոյսի եւ տաք մթնոլորդի հեշտաւէտ ազդեցութեան։ Կ՚առաջարկեն աւելի հեռու երթալ մինչեւ Պուլկուրլուի աղբիւրը, բայց ես կը շտապեմ տուն դառնալ որովհետեւ պէտք է պատրաստուիմ հիւրս ընդունելու։

Հապճեպ կերպով կը ճաշենք որովհետեւ մօրաքոյրս տակաւին բոլորովին չէ աւարտած գործը։

—Յաջող է, կը հարցնեմ։

Մօրաքոյրս կը վարանի հաստատ բան ըսել, թէեւ դէմքը կը կրէ դժուարութեան մը յաղթողի գոհունակութիւնը։

—Տակաւին տաք է, կարելի չէ հասկնալ, կ՚ըսէ, բայց կարծեմ յաջող է։

Բիւրեղեայ պզտիկ ամաններու մէջ, սպասուհին կը բերէ վարդի անուշը որպէսզի ճաշակենք։

Հիանալի է, ուտել չէ ասիկա այլ զգալ. իւրացնել ինչ որ կայ մեր զգայարաններու համար աւելի անշօշափելի եւ խուսափուկ. բուրում եւ երանգ։

—Անուշ չէ այլ բանաստեղծութիւն, կ՚ըսեմ մօրաքրոջս որ յանկարծ գոհունակութենէն կը ժպտի իր բարի եւ թառամած դէմքը դարձուցած ինձ որուն վրայ աչքերը տակաւին գեղեցիկ են, լոյսով եւ իմաստութեամբ լեցուն։

Յետոյ կը խօսինք Վահան Տիրան պէյի մասին։

Տիրան պէյի ընտանիքը ծանօթ է իրեն ու նոյն իսկ հին ժամանակները, մօրաքրոջս երիտասարդական օրերուն իրենց ընտանիքները յարաբերութեան մէջ եղած են։ Ինձ կը պատմէ այդ ընտանիքին եղերական պատմութիւնը։

Տիրան պէյի մեծ հայրը ազդեցիկ եւ հարուստ չէլէպի, հայ կաթոլիկ, կաթոլիկ հասարակութեան ղեկավար անդամներէն մէկն էր երբ կ՚ենթարկուի Աւետիք Պատրիարքի հալածանքին։ Հայ պատրիարքարանը անզօր զգալով ինքզինքը զսպելու կաթոլիկութեան տարածումը կը դիմէ բռնի եւ խարդախ միջոցներու։ Աւետիք Պատրիարք Սուլթանը կը շահի իր կողմը հաւաստիացնելով որ կաթոլիկ հայերը Եւրոպական պետութիւններու գործակալներն են եւ Օսմանեան պետութեան դաւաճաններ։ Բանադրանքներէն եւ բարոյական պատիժներէն յետոյ արիւնարբու պատրիարքը զօրացած կառավարութեան բիրտ ուժով հրամանագիր մը կ՚արձակէ որով ամէն մէկ կաթոլիկ հայ պէտք էր ներկայ ըլլար յառաջիկայ կիրակի պատարագին լուսաւորչական եկեղեցիի մէջ զղջացողները ըմբոստներէն որոշելու համար։

Բռնաբարուած իրենց խղճի ազատութեան մէջ հայ փոքրաթիւ հասարակութիւնը որ Պոլսոյ ամենէն քաղաքակրթուած եւ լուսաւորուած հատուածն էր այն ժամանակ, որ երկարատեւ եւ անարդար հալածանքներու հետեւանքով ստացած էր հոգեկան եւ բարոյական որոշ բարձրութիւն, կը հաւաքուի իր երեւելիներուն տուները ուր ներկայ կ՚ըլլայ թիւ պատարագին։

Այս կրաւորական դիմադրութեան հետեւանքը կ՚ըլլայ խմբական աքսոր, իրաւազրկութիւն, բանտարկութիւն եւ այլն։ Բազմաթիւ մեծամեծներու տուներ կը սնանկանան, պաշտօնատարներ կը վտարուին եւ ամէն հայ կաթոլիկ տուն կունենայ իր աքսորեալը եւ բանտարկեալը։ Տիրան պէյ իր երկու եղբայրներով, անմիջական յարաբերութեան մէջ ըլլալով ֆրանսական դեսպանատան հետ, կը կրեն ամենէն ծանր պատիժը։ Հարուստ, ապրած շռայլ եւ վայելուչ կեանքով, յղփացած արքունական պատիւներով, կը նախընտրեն կորսնցնել ամէն ինչ եւ մերժելով ներկայանալ աններող պատրիարքին, կը դատապարտուին մահուան։ Իրենց անշարժ կալուածները յարքունիս կը գրաւուին եւ իրենց ընտանիքը ու զաւակները մէկ օրէն միւսը կը կորսնցնեն ամէն ինչ պահելով մի միայն իրենց անունը, սրբագործուած նահատակութեամբ։

Կառքը կեցաւ դրան առաջ եւ վարագոյրին ընդմէջէն հազիւ տեսայ հիւրին սիլուէթը։

Հիւրասենեակին մէջ ծանօթացանք իրարու։ Երկայն, խոհուն եւ քիչ մը երկար տեւող նայուածքով մը նայեցաւ ինձ մինչ ես կը ժպտէի։ Այդ պահուն մտածեցի։

—Ինչքա՜ն մերկ է այս սրահը, կարծես կահաւորուած միմիայն գորգերով։ Պէտք է փոխել այդ բոլորը։

Ես եւ Տիրան պէյ կեցեր էինք դէմ առ դէմ եւ շուրջս այնքան մերկ ու ընդարձակ կը թուէր ինձ որ կարծես կը կորսնցնէի իմ վարմունքիս ու շարժուձեւիս ազատութիւնը։

Ցած բազմոցին վրայ նստեցայ, որը մօրաքոյրս ծածկեր է հնամենի լահոռի շալով ի պատիւ մեր ազնուական հիւրին։ Ձեռքերս միացուցած թեթեւ մը բարձրացուցած աջ ծունկիս վրայ կը լսէի զինքը։ Գիտեմ որ ներդաշնակ ամբողջութիւն կը կազմեմ, լահոռին գունեղ խորքին վրայ, իմ մութ կապոյտ հագուստով որուն վիզը եւ թեւերը բաց են ու մազերս յարդարած այնպէս որ դէպի գագաթս բարձրացող կոհակները, գիտեմ, պէտք է փալփլան յետ միջօրէի ուժեղ լոյսին մէջ։

Արեւը մինչեւ կէս օր սենեակը ողողելէ յետոյ հիմա անհետացած է տանիքին ետեւ եւ զարմանալի ստուեր մը կայ սրահին մէջ որովհետեւ կարծես թէ պատերը, գորգերը, ու ամէն ինչ տակաւին կ՚արտացոլեն իրենց մէջ ամբարած արեւի ճաճանչներու շողշողուն լոյսը։ Այդ պատճառով է թերեւս որ անակընկալ կերպով ցոլք մը կը թրթռայ ու կը մարի. կամ երանգ մը աւելի ուժգին կերպով կը ներկայանայ մեր տեսողութեան։ Յանկարծ ծաղկամանին մէջ բացուող վարդը կարմիր, շատ կարմիր թերթիկները կը թափէ գետին կամ պատը ծածկող գորգին նկարներէն մէկը կ՚անջատուի կարծես խորքէն ու իր նախշուն զիկզակով կ՚ընկերանայ մեր նայուածքին ու կը մարի… տարօրինակ ընդարմացում մը համակած է զիս ու երազի մէջ եմ կարծես… խօսակցութիւնը դանդաղ է ու դժուարաւ կը պահպանենք անոր ընթացքը։ Զիրար կը դիտենք անտարակոյս. կ՚ուզէի իր պատկերը նկարել։ Ահա այդ է, կը մտածեմ, իմ մտազբաղութեանս պատճառը։ Կ՚ուզէի այդ դէմքին գաղտնիքներուն եւ անօրինակ հրապոյրին թափանցել ու ինձ կը թուի որ աչքերս փակ ու մտքովս աւելի յստակ պիտի տեսնեմ զինքը։

Առաջին հանդիպման յատուկ սովորական խօսակցութիւնը վերջ կը գտնէ երբ մօրաքոյրս կը մտնէ սրահ։ Հագեր է իր մեծ օրերու սեւ հագուստը որը զարդարուած է նրբակերտ բանուած ճերմակ օձիքով եւ թեւնոցներով։ Իսկապէս վայելուչ ձեւ եւ քալուածք ունի անիկա իր ճերմակ տակաւին առատ եւ թեթեւ մը գանգուր մազերով. իր մեղրամոմի գոյն թառամած մորթով որուն վրայ կը բացուին սեւ աչքերը։ Ընդունելութեան յատուկ ձեւ ունի որ կը վերապահէ այն հիւրերուն որոնք կարող են գնահատել իր շնորհքը եւ վայելչութիւնը, հին օրերու սովորութեանց յատուկ։

Քանի մը րոպէէն կը ներկայանայ անուշի ափսէն — արծաթ դրուագուած աննշմարելի կապոյտով — եւ վարդի անուշը կը յաղթանակէ, սաքսի լուսանցիկ ընդունարանին մէջ, իր երանգով եւ բոյրով։

Մեծավայելուչ եւ հանդիսաւոր բան մը կայ այդ բոլորին մէջ եւ երբ Տիրան պէյ եւ մօրաքոյրս զբաղած են իրենց հօրենական յարաբերութեանց յիշողութիւնները թարմացնելու, ես ազատ այլ եւս, կը դիտեմ հիւրս։

Տիրան պէյ այնպիսի մարդ մըն է որ բազմութեան մէջ կարող էր անցնել առանց ուշադրութիւն հրաւիրելու, որովհետեւ իր անձին ու մասնաւորաբար իր դէմքին առանձնայատկութիւնները զգայուն կարող են դարձնել միմիայն նրբաճաշակ մարդիկը։ Միջինէն քիչ վեր հասակով եւ նիհար, վայելչակազմ առանց սեթեւեթի, խարտեաշ որ սկսած է ճերմկիլ, նրբագիծ եւ դժգոյն՝ թերեւս այն արեան պակասութեան պատճառով որ յատուկ է մայրաքաղաքացի հին ընտանիքներու սերունդներուն, դէմքին վրայ կը կրէ ազնուական յոգնութեան դրոշմ մը։ Իր մանր եւ դեղին աչքերը որոնց շատ մօտէն կ՚ընկերանայ խարտեաշ յօնքերու գիծը, ծածկուած են ոսկիով շրջանակուած ակնոցներուն ներքեւ։ Ճակատը լայն, կարծես պրկուած, առանց խորշոմի, քունքերուն վրայ կ՚ստանայ այնպիսի թափանցկութիւն որ երակներուն ցանցը նշմարելի կը դառնայ։ Դէմքին քիչ երկար ձուաձեւը կը վերջանայ պզտիկ մօրուքով մը որ այլեւս ալեխառն է։ Արծուային քիթը նուրբ ռնգունքով դէմքին կու տայ իր վերջնական նկարագիրը մինչ փոքր պեխերուն ներքեւէն անթերի գիծով շրթները, շատ թարմ, շատ մաքուր, ժպտուն եւ ճկուն զարմանալի զգացում կը ներշնչեն մտերմութեան եւ գորովանքի։

Անտարակուսելի է որ այդ նրբութեան եւ ուժի խառնուրդը այդ վայելուչ պարզութիւնը արտայայտութեան եւ խօսքի ներդաշնակ դիւրութիւնը չէին կարող անտարբեր թողուլ ոեւ է նրբաճաշակ կին բայց ինչ որ իմ ուշադրութիւնս կը հրաւիրէ ուրիշ բան է։ Տարօրինակ հանգստի ու ներքին ներդաշնակութեան զգացում մը ունիմ։ Կարծես բոլոր խռովայոյզ ձայները լռած են իմ մէջ, այն թռչկտող անհամբերութիւնը որով միտքս մէկ կէտէն միւսը կ՚ոստնէ. որ թոյլ չիտար ինձ պահ մը կանգ առնել տպաւորութեան մը վրայ. դադրած է այս միջոցին։ Ամէն րոպէ կարծես կ՚ուզեմ ըսել… ահա այսպէս… ճիշդ այսպէս… խօսքը, ձայնը, շարժումը, շրթունքին ժպիտը, խոհուն եւ երազուն նայուածքը, ամէն ինչ կարծես կը համապատասխանեն իմ ներքին եւ թաքուն ներդաշնակութեան որ կարծես յայտնուեցաւ ահա այս րոպէիս…

Ուրա՞խ եմ… չեմ կարող ըսել, բայց տեսակ մը հաճելի թմրութիւն գրաւած է զիս, ուղեղս չի գործեր այլ եւս, կամ կ՚անջատուի ներքին եւ անբացատրելի զգացումէ մը եւ իր հակակշռի ուժը կը կորսնցունէ։ Բնազդական եւ անդիմադրելի հաճոյք մըն է որ կը գրաւէ զիս, անսանձ բայց տակաւին ցրիւ, որ տակաւին չէ տիրապետած ինձ բայց ուրկէ խուսափելու ոչ ուժ ունիմ, ոչ բաղձանք։

Տիրան պէյ յանկարծ ինձ կը դառնայ։

—Քանի որ տակաւին լոյսը չէ փոխուած, կ՚ուզէ՞ք Տիկին, տեսնենք ձեր պատկերները։

Անսպասելի վախ մը կը գրաւէ զիս ու նաեւ տեսակ մը ամօթխածութիւն։ Իմ գործս, իմ հոգոյս երեսակներուն արտայայտութիւնը, սահմանուած մարդոց բազմութեան ցուցադրուելու, պիտի ուզէի քօղարկուած պահել այդ մէկէն եւ աստիճանաբար յայտնել զայն։ Ատկէ զատ ուրիշ զգացում ալ կայ. ես որ բաւական զրահաւորուած եմ մարդոց կարծիքին դէմ եւ հասած եմ արդէն որոշ անտարբերութեան, յանկարծ մանկան պէս կը դառնամ դողահար եւ վարանոտ եւ աչքերս կը խոնարհեմ գետին որպէս զի չի յայտնուի իմ շփոթութիւնս…

Այսու ամենայնիւ կ՚անցնինք սրահ. բաղդը ինձ օգնութեան կը հասնի։ Օրիորդ Վառվառեան կու գայ այդ միջոցին, կ՚ուզէ ինքն ալ ընկերնալ Տիրան պէյի այցելութեան։ Ուրախ է, ժպտուն եւ թեթեւ՝ թիթեռնիկի նման։ Իր լաւ տրամադրութիւնը կը համակէ մեզ եւ թէեւ խորքերուս մէջ կը մնամ վրդովուած բայց կը յաջողիմ ստանալ որոշ կեցուածք եւ երբ Սօֆի թեւս մտած կը քաշքշէ մէկ պատկերէն միւսը, ընդհատելով իր հարցումները եւ դիտողութիւնները զուարճալի պատմութիւններով, բանբասանքներով, հեգնութեամբ, կը խնդամ իրեն հետ ջղային կերպով բայց հոգիս լի է անձկութեամբ, խռովքով եւ յուզումով։

—Ի՞նչ ունիս այսօր, հիւանդ ե՞ս Էմմա, կ՚ըսէ յանկարծ Սօֆի։

Տիրան պէյ կը դառնայ մեր կողմ, արեան ալիք մը կը բարձրանայ դէպի դէմքս։ Այդ միջոցին երեկոյեան լոյսը կը դողդողայ հարաւային քամիէն որ յանկարծ կ՚անցնի վարագոյրները դողդողացնելով։ Տան վրայ մագլցած կլիսիններու բուրմունքը կը շնչենք լիաթոք… տենդագին յուզում մը կը սարսռայ միջոցին մէջ… իրարու կը նայինք զարմանալի եւ խորաթափանց նայուածքով եւ կարծես կ՚ուզենք խօսիլ մինչ Սօֆի կը մօտենայ պատկերի մը։ Բայց բառերը դժուարաւ կը հասնին մեր շրթներուն, անոնք չեն ձեւակերպուիր այնպէս ինչպէս կը բղխին ու բռնազբօսիկ բան մը կայ մեր փոխադարձ վերաբերմունքին մէջ։

Կեցած ենք իմ ինքնանկար պատկերիս առաջ, եւ ես մտատանջ եմ, գո՞հ է թէ դժգոհ։ Ինչո՞ւ ինձ կը նայի այդպէս խոր եւ յուզուած նայուածքով մը։ Դիմացը պատին երկայնքին դէպի բազմոցը կ՚երթանք ու կը նստինք քով քովի։

—Տիկին… ես չեմ ուզեր խօսել թելադրուած միմիայն սիրալիր քաղաքավարութենէ. ես եկայ դէպի ձեզ, եկայ տեսնելու ձեր գործը անորոշ զգացումով…

Սիրտս կարծես սեղմուած է ամուր ձեռքի մը մէջ ու երեսներս կ՚այրին տենդով։

—Ձեր մասին լսած էի վաղուց եւ այս վերջին օրերը յաճախ ձեր գործին ու ձեր անձին վրայ խօսեցան ինձ… բայց…

Կարծես ուրիշ արեւ մը կը լուսաւորէ սրահը, կարծես տարբեր մթնոլորդի մը մէջ ենք ու անձկագին անհամբերութեամբ կը լսեմ իր ձայնը։

Յուզումով, թէեւ առանց հապճեպի եւ առանց շփոթութեան անիկա կը շարունակէ։

—Ու ինչ որ տեսայ ձեր մօտ, ինչ որ զգացի, կը գերազանցէ իմ բոլոր ակնկալութիւններս։

—Տիրան պէյ, կ՚արտասանեմ յանկարծ, զարմացած ձայնիս անսովոր թրթռացումէն, ձեր հաւանութեան մասնաւոր կերպով զգայուն եմ։

Կը դառնամ իրեն ու դարձեալ իրարու կը նայինք երկար եւ խոր նայուածքով մը։ Տեսակ մը աննկարագրելի բան կայ այդ մեր նայուածքին մէջ. կարծես աւելի խոր բան մը, աւելի հոգեկան իսկութիւն մը հաղորդակցութեան կը մտնեն իրարու հետ։

Յետոյ աւելի հանդարտ եւ մեթոտով կը խօսի իր տպաւորութեան մասին։ Առաջին անգամն է որ Կ. Պօլիս գալէս ի վեր իսկապէս նկարչական կիրթ ճաշակ ունեցող մարդու խօսք կը լսեմ։ Իր գնահատութիւնը յստակ է եւ խորաթափանց։

—Կարծէք թէ ընտանի էք նկարչական արուեստին։

—Ես ինքս երբէք չեմ նկարած բայց շատ կը սիրեմ նկարչութիւնը։ Բիւզանդական եկեղեցական պատկերներու հաւաքածոյ մը կազմեր եմ մեծ խնամքով եւ սիրով եթէ պատիւ ընէք մեզ մօտ հիւր գալու, հաճոյքը կունենամ ձեզ ցոյց տալու իմ փոքրիկ թանգարանս։

—Մեծ հաճոյքով, Տիրան պէյ։

Սօֆիին ծիծաղը մեզ կ՚սթափեցնէ. կը դառնանք իր կողմ. պատուհանէն դուրս կախուած կը խնդայ չեմ գիտեր ի՛նչ բանի մասին։ Ժամը յառաջացած է եւ լոյսը կը նուազի սրահին մէջ։ Մօտակայ պարտէզի մը ծառերուն սօսաւիւնը կը բարձրանայ դէպի մեզ, շրթներուս վրայ օրը ծանրաբեռն է բուրմունքով ու կարծես ամենազօր գեղեցկութեան մը ցրիւ տարերը ամէն կողմերէ կը դիմէն դէպ հոգիս զարդարելու համար իմ կեանքի այս ժամը։

—Ձեր արուեստին մէջ ունիք զուսպ ուժ եւ իմացականութիւն։

—Օ՜հ Տիրան պէյ…

—Ու կարծէք կնոջ ձեռք չէ որ բռնած է ձեր վրձինը… ձեր պատկերը, օրինակի համար… միայն մարդը կարող էր զայն նկարել այդպէս… դժուար է առ այժմ բանաձեւել իմ զգացումս ու մտածումս բայց այդ պարզ է. միայն մարդը կարող էր նկարել կինը իր ամենէն յուզումնալի, իր գերագրգռուած տպաւորութիւններու ազդեցութեան տակ։

—Տիրան պէյ… ես պիտի ուզէի ուրիշ ատեն եւս եւ աւելի երկար խօսել ձեզ հետ արուեստի մասին. ես պիտի ուզէի այս առաջին տպաւորութեան ազդեցութենէն ազատուած, աւելի խիստ քննութեան ենթարկել իմ գործս ձեզ հետ։ Ոչ ոք ինձ խօսած է այնպէս ինչպէս դուք… ես ինքս այս պահուս չեմ կարող իմ միտքս յստակ կերպով արտայայտել։

Յանկարծ գլուխս բարձրացուցի եւ իրեն նայեցայ։

Աւելի ներզօր զգացումով մը պատասխանեց իմ նայուածքիս ու շրթներուն վրայէն տեսայ որ սարսուռ մը անցաւ. խօսքեր որ անցան առանց արտաբերուելու։

Սօֆի եկաւ մեզ մօտ ընդհատելով մեր խօսակցութիւնը։ Անիկա կեցաւ պահ մը ու հեգնութեամբ ժպտելով նայեցաւ մէկ ինձ մէկ Տիրան պէյին… յետոյ յանկարծ մեր դիմացը կանգնած, պատկերին նայելով ըսաւ։

—Ինչպէ՜ս լաւ է, լաւ է, չէ՞, Տիրան պէյ… Ես կը կարծեմ թէ Էմմային ամենէն յաջող պատկերն է։

—Լաւ է, կրկնեց Տիրան պէյ եւ զարմանալի է. կարծես այդ աչքերը, այդ դիմագիծը… այդ սիլուէթը անծանօթ չէ ինձ…։

Սօֆիին հետ հիւրս առաջնորդեցի մինչեւ դուռը։ Պարտէզին ցանկապատէն անդին վարդենիներու շուքին մէջ անգամ մըն ալ Տիրան պէյ դարձաւ մեզի եւ երկուքս բարեւեց կառք նստելէ առաջ։ Սօֆիին հետ իջանք սանդուղներէն ու մտանք պարտէզ։

—Էմմա, Էմմա, ըսաւ կատակով Սօֆի. Տիրան պէյը…

Չի շարունակեց բայց հասկցայ, իմ յուզումս իմաստ մը ստացաւ ինձ համար եւ ինքը չգիտցաւ որ այդ րոպէին իմ կեանքի ամենէն յուզումնալի, ամենէն գեղեցիկ ու տառապագին շրջաններէն մէկը կը բանար այդ խօսքերով։

Ամէն բան կ՚անցնի, ամէն բան կը մարի, ու մեր փոխադարձ զգացումներն ալ չէին կարող իրենց վախճանին չի հասնիլ… Ո՞վ էր յանցաւոր։ Ոչ ես եւ ոչ ինքը ապահովաբար… տեւողութիւնը մեր սիրոյն կախում ունէր իր առաջին րոպէէն ստացած մղումէն եւ անիկա դադրեցաւ այնպէս, առանց պատրուակի, քաղցր մրմունջի մը մէջ, ինչպէս գարնանային անձրեւ ծաղկազարդ ծառերու վրայ։

Ամիսներ, տարիներ անցեր են այլ եւս այս իրիկուն կը յիշեմ իր քաղցր եւ յուզուած դէմքը եւ գեղեցիկ զգացումին ճառագայթումը։ Այդ օրերուն հոգիս զգացի ազատուած որովհետեւ այդ օրերուն միայն զգացի սերտ հաղորդակցութիւնը անսահմանին եւ անծանօթին հետ։ Պահեր եղան որ անվերջ ժամանակներու ցուրտ եւ գերագոյն զգացումը ներշնչեցին ինձ եւ նաեւ ժամեր տառապանքի ու ցաւի որ դարերու դանդաղութեամբ թաւալեցան։ Բայց այդ բոլորը համարժէք են այլ եւս եւ նշանակութիւն ունին միայն իրենց բովանդակած յուզումի ուժգնութեամբը։

Այսօր երբ երանգապնակս ձեռք կ՚առնեմ իմ ուրախութիւններս եւ տխրութիւններս կը վերադառնան ինձ եւ վրձինս կ՚առաջնորդուի իմ ներքին զգացումներուս յուզումովը։ Ամէն օր եւ ամէն ժամ կրկին կապրիմ այդ անցեալ ժամերը եւ յաւերժութիւն կու տամ անոնց որ ժպիտով կամ արցունքով կը ներկայանան ինձ։ Ու մարդիկ որ արուեստագէտի մը գործերուն առաջ կանգ կ՚առնեն չեն կարող երեւակայել որ մենք ստիպուած ենք մոռցուած եւ անցեալ վիշտ մը հարիւր անգամ վերակենդանացնելու եւ հարիւր անգամ մեր սիրտը արիւնելու որպէս զի անոր կենդանի եւ ներկայ տպաւորութեան կարենանք հաղորդակից ընել անցնող գորշ եւ անտարբեր ամբոխը։

Եռոտանիիս առաջ կեցած, ճերմակ կտաւիս դիմաց ի զուր կը ջանամ մտքովս սեւեռել տեսիլքը այն ժամուն որ խուսափուկ գիծերով կը ներկայանայ ինձ։ Յիշողութիւնները կը խուժեն դէպի հոգիս դղրդելով անոր անշարժութիւնը… իմ նախկին մտորումներս եւ մտքի տանջանքներս անհետացած են կարծես։ Հոգիս աքսորեալ կարծեց գտնել իր լայն հորիզոնները որովհետեւ ուրախութիւնը եւ վիշտը պահ մը բոլոր փակ դռները բացին իր անհանգիստ եւ անձկալի անհամբերութեանը առաջ։

Բայց այսօր ահա կրկին իմ վրձինս կը վարանի կտաւին վրայ… եւ կը զգամ որ կը վերադառնամ իմ ներքին բանդիս որը միմիայն զարդարուած է այլ եւս յիշողութիւններով եւ ցանկութիւններով։

Աւելի լաւ է թողում ամէն ինչ եւ երթամ Տիկին Դանիէլեանի այցելութեան ուր եւ կարող եմ հանդիպիլ Հրանդ Չէրքէզեանին… Թերեւս իր խիստ եւ յանդիմանող նայուածքը մեղմանայ երբ իմ աչքերուս մէջ տեսնէ կարօտը նոր գարուններու, կարօտը կեանքին որուն լոյսով եւ մրուրով խառն ալիքը կը բարձրանայ շուրջս… Թերեւս զգայ նաեւ որ հակառակ իմ յանձնապաստան առանձնութեանս, հակառակ այն հաւատքին որով կը կարծէի թէ առած եմ իմ ազատութեան թռիչքս, եւ որը ինձ կը հեռացնէր իրենցմէ, դարձեալ եւ միշտ աքսորի ընկերներ ենք, բանդարկեալ մեր կառուցած ներքին բանդերուն մէջ եւ խիստ բանդապահներ իրարու։ Յետ միջօրէի արեւը կ՚իջնէ հորիզոնին վրայ իր ջերմութիւնը մեղմացնելով. հեռաւոր հովիտներէն հովիւի մը սրինգը կը հնչէ. վարդագոյն ամպի ծուէններ արագութեամբ կ՚անցնին երկնքի վրայէն։ Աւելի լաւ է մնամ մինակ եւ լսեմ իմ հոգիիս մրմունջները. երթամ պարտէզին խորքերը, ծաղկած կեռասենիներու ներքեւ որոնց ճերմակ թերթիկները այնքան գեղեցիկ ժամերու մէջ անձրեւեցին մեր վրայ։